Çeçen kıyafetleri iki gruba ayrılır.
Çu xular duxaraş (içten giyilen kıyafetler)
Te xular duxaraş (dıştan giyilen kıyafetler)

Özel günlerde (düğün, bayram vb.) genç kızlar süslenirken en güzel ğabililerini (gelinlik) giyer ve bunları özel bustam ve döhklerle destekleyerek; güzellikte birbirleriyle tatlı bir rekabete girerlermiş. Ekonomik durum çok önemsenmeksizin hazırlanırmış kızlar.
Bayan Kıyafetleri:

-TE XUL YUX KOÇ : Kıyafetin boyu yine bilek seviyesindedir. Kollar uzundur. Yaka hakim veya sıfır yakadır. Kumaşı çeşitlilik gösterir. Vücut hatlarını çok belli etmeyen bol bir yapıya sahiptir. Görüntüde sadedir. Tek olarak giyilebilir.

-Gabili : Kıyafet boyu bilek seviyesindedir. Kolar uzundur, bazen dirsek seviyesinden veya daha üst seviyelerden itibaren iç taraftan yırtmaçlı olarakta görülür. Çu xul yux koç’un üstünden giyilir. Önü açık, robası “v” kesimlidir. Belden 3 yada 4 konçla tutturularak iki kanat birleştirilir. Etek bölümü geniştir. Kenarları yaldızlı işlemelerle süslüdür.

-Döhk : Çoğu zaman altın veya gümüşten yapılmış işlemeli bir kemer türüdür. Yer yer üzerinde değerli taş veya boncuk süslemeler de görülür.

-Bustam : Çu xul yux koç’un robasında bulunan süslemelerdir. Altın, gümüş veya simli işleme gibi çeşitleri vardır. Altın ve gümüş işlemeler genç kızlar, simli işlemeler ise evli kadınlarda görülmektedir.Eskiden savaşçı kadınların göğüs bölgesini korumak için ahşap ve sert madenlerden yaptıkları bustam günümüzde altın, gümüş ve simli işlemelerle çu xul yux koç’larda (içlikte) aksesuar ve süs olarak kullanılmaktadır.(Resim 15,16)

-Kortli : Genellikle sade renklerde kısa bir baş örtüsü türüdür.

-Gulmdi : Çoğunlukla açık renkte ve tülden yapılır. Kenarlarında hafif işlemeler görülür.

-Şifon : Genellikle açık renklerde şifondan yapılmıştır. Boyu ortalama 3 metre civarındadır.

-Kaşmat : Belden kuşakla bağlanan ve vücudun sadece ön tarafını kapatan önlük benzeri bir aksesuardır. İşlemeli veya sade olarak görülebilir. Boyu bilek ve diz arasında değişiklik gösterir.

Gabili, döhk, bustam, gulmdi ve şifon ağırlıklı olarak genç kızlar tarafından kullanılırdı.

Te xul yux koç, kortli ve kaşmat ise çoğunlukla ileri yaştaki bayanlar tarafından kullanılırdı.Genç kızlar saçlarını kapatmaz, baş örtülerini aksesuar olarak kullanırlardı.

Erkek Giysileri

Erkek giysilerinde motif, işleme yoktur. Sadece fişekliklerin (hazırlık) üzerine çok sade altın, gümüş süsleme yapılabilir. Giysiler gençler ve yaşlılar arasında değişiklik göstermez.

- ÇU XULAR DUXARAŞ (İÇTEN GİYİLEN KIYAFETLER)

-Tüdirgin koç (Kopçalı gömlek) : Kıyafet boyu yaklaşık olarak diz üstüne kadar iner. Kollar uzun, genelde ipekten yapılır. Siyah ve beyaz renk ön plandadır. Dik yakalıdır.Hakim yaka gömlek şeklinde de bilinir.Omuzdan bileklere kadar geniş, bilek kısmı dardır.

-Şarovar (pantolon) : Çok sıkı veya çok bol değildir. Paçalar çizme içinde kaldığı için biraz dar olabilir.Paça kısmında bulunan üç düğme paçaların daralmasına olanak sağlar.

-TE XULAR DUXARAŞ (DIŞTAN GİYİLEN KIYAFETLER)

-Govtal (Çerkeska, Türkçe karşılığı yok) : Giysinin boyu bilek seviyesindedir. Kollar uzun; bileğe doğru bollaşarak iner. Komşu halklarda çerkeska’nın boyu daha kısadır.Uzun olanları varlık, asalet sahibi ve ileri yaştaki (50-60 yaş üzeri) kişiler giyer. Çeçenlerde böyle bir durum söz konusu değildir.Çeçenlerde çerkeska’nın uzunluğu genelde diz kapağının altına kadar iner. Çerkeska’nın göğüs bölümünün iki yanında fişeklikler (hazırlar) yer alır. Çerkezlerde hazırların sayısı sekizi geçmez iken Çeçenler ve Dağıstanlılarda on iki olduğu hatta sırt bölgesine kadar devam ettiği bilinmektedir.Dağlarda ateşli silahlarla kendini korumak ve avlanmak zorunda olan “dağlılar ” XVIII.yy. sonlarından başlayarak barutluk (hazırlar) kullanmaya başlamışlardır..İlk dönemlerde bele takılan bu barutluk, atış sırasındaki kullanışsızlığı nedeniyle göğüse takılmaya başlanmış ve govtal’ın (çerkeska) oluşumu tamamlanmıştır.XIX. yüzyıl sonlarında artık son biçimini alan govtal ‘ın hazırları da (fişeklikleri) içi birer tüfek mermisi alabilecek biçimde boş olarak sert ve dayanıklı ağaçlardan yapılmıştır.Üzeri altın , gümüş ya da kemik kapaklarla kapatılarak süs olarak kullanılmış ve Çerkeska’ya karakteristik bir özellik kazandırmıştır.XVIII. yy. da savaşın aralıklı olarak devam ettiği dönemlerde hazırların içerisine ateşkes zamanlarında bitkisel ilaçlar da konulduğu söylenmektedir.

-Vert (yamcı) : Keçeden yapılmış soğuğa karşı korunmak amacıyla kullanılan kolsuz bir pelerin türüdür.İlk çıkış yeri ve zamanı kesin olarak bilinmemekle birlikte ,çiftlik ve hayvancılıkla uğraşan Kafkasyalıların ani hava değişikliklerinden korunmak; rüzgarı, yağmuru, tozu önlemek için bu giysiye gerek duydukları bilinmektedir.Vert (yamçı), doğa şartlarından biniciyi olduğu kadar atı da koruyacak biçimde , hayvan kıllarından (özellikle keçi) dövülerek yapılır. Genellikle siyah olur.Dış kısmında kıllar doğal olarak bırakılırken içi keçeleştirilir.Pelerin biçiminde topuklara kadar uzun yapılan vert (yamçı) boyun kısmında gümüş tutturulmalıklarla iki yakasından birbirine tutturulur.Türkiye’ de çeşitli yörelerin halk oyunlarında kostümün bir parçası olan “ABA” ya da benzetilebilir.

-Döhk-salt (kemer-kama) : Kemer deridendir ve genelde incedir. Üzerinde gümüş vb. madeni aksesuarlar yer alabilir. Kamalar ise kemerin vazgeçilmez bir parçasıdır. Gümüş, altın gibi materyallerle işlemeler yapılır. Kamanın Çeçenlere özgü bir özelliği vardır; Kamanın içte kalın kısmında ikinci bir bıçak yer almaktadır.Kamanın her iki yanı da keskindir.Kın süslemeleri ise apayrı bir güzellik taşımaktadır. Genç yaşlı herkes kullanır ve Çeçen kıyafetine farklı bir güzellik kazandırır.

-Kü (Kalpak) : Bugünkü oluşumunun XVIII. yüzyılın ortalarında başladığı sanılmaktadır. Bu derece iyi korunmasının ve günümüze kadar gelmesinin nedeni kalpakların evde geleneksel olarak kadınlar tarafından dikilmesidir.XIX. yy.ın ortalarından başlayarak birkaç değişik kalpak biçimi ortaya çıkmaya başlamıştır.Çeçen-İnguş ve Dağıstanlılarda geniş ,uzun tüylü ve yüksek biçimleri oluşmuştur.Yine XIX.yy. sonlarından başlayarak, batıdaki Adıge ve Aphazlardan bütün Kafkasya’ ya yayılan kenarları kısa tüylü ,zarif bir kalpak biçimi de “KUBANKA” adıyla günümüze kadar gelmiştir.

*Mesal kü : Tüyleri vardır, genelde açık renktedir. Sadece iş yaparken kullanılır.

-Başlyk (şarxon, başlık, rüzgarlık) : Eskiden dağlarda keçi kılından, ovalarda ise deve yününden yapılırdı. Günümüzde ise siyah ya da beyaz çuhadan olup, kumaşta çeşitlilik gösterir.Rüzgarlı havalarda kullanılır. At üzerinde giderken kalpağın uçmaması ve atkı gibi amaçlarla kullanılır.Kenarları su taşı , kordela, kaytan ve sim sırma işlidir.

-Mehşiş (ayakkabı, çizme) : Eskiden giyilen çizmelerin yapımında özel bir usul kullanılırdı.İnce ve yumuşak deri , yarı yaş bir vaziyette çoraba dikilip ve ayakta kurutulurdu.Böylece ayağın şeklini alan çizme uzun süre bu şeklini korurdu. Ayrıca günlük olarak iş yaparken giyilen, boğa derisinden yapılan kalın ve sert bir çeşit ayakkabı giyilirdi ki ayağı vurmaması için içine yumuşak ot doldurulurdu.Günümüzde kullanılan çizme bilekten dize kadar değişik seviyelerde olur. Değişik derilerden yapılır ve siyah renk tercih edilir.Tabanında kösele yerine kalın ve esnek deri kullanılır. Çizmenin bağcıkları, dizkapağı kısmında yer alan üçgen uzantının iç kısmındadır ve ipler deriden yapılır.

İsmail ERDOĞAN

KAYNAKÇA
1. KOÇKAR, M. TEKİN:Kafkas Halk Dansları ve Öğretim Teknikleri.Çeviri:RAMAZAN,M: -Şamil Eğitim ve Kültür Vakfı Yayını No:2
2. KUTLU, C. TARIK: Yayınlanmamış Özel Arşiv Belgeleri.
3. MANSUR, ŞAMİL:Çeçenler, Sam Yayınları.Ankara-1993
4. HABİBÇİOĞLU, BEDRİ:Kafkasya’ dan Anadolu’ya Göçler .Nart Yayıncılık.Kasım-1993 İstanbul.
5. ERSOY, HAYRİ: Dili,Edebiyatı ve Tarihi ile Çerkesler.1993