Mexk-qiel, yani “ülke kurulu, ülke meclisi” binlerce yıl öncesinde halk tarafından seçilmiş laqara juqharalla’nın, yani “seçilmiş üst düzey zümre”nin kendisi ve aldığı kararlar manzumesidir. Eski kaynaklarda, hükümdarlardan ve hükümdar olan İdris Peygamber’den beri gelen halk yönetim şeklidir diye yazılıdır. Gürcülerin “Kartlis Tshovreba / (Kartlis Cxovreba) adlı el yazmasında, Dzurdzuk beyliği halkının seçtiği kurul, diye kayıtlıdır. Suleyman Ahmadov ve diğer bilim adamlarının da doğruladığı üzere Mexk-qiel’da 108 temsilci olmaktaydı, yerel kuruldan ise (aul kurulundan 9 temsilci) bulunmaktaymış.

Eğer bir ilin sınırları içinde birkaç bucak ve küçük aul bulunuyorsa halk şehir kurulu için 9 temsilci seçerdi. Babil’de / (Byovla = B’ovla), Mısır’da, Hindistan’da da bu şekilde kurulların var olduğu bilinmektedir. Kafkasya ve Küçük Asya ülkelerinde de toponomik adlar 9 olarak geçmektedir. Mexk-qiel’a, yönetici olarak bir mexk dâ (1. Hükümdar, melik; 2. Ülkenin yöneticisi, T. C. K.) ve onun için 30 da müşavir seçermiş. Bunlara cam’at / (zhamyat) adı verilirmiş.

Mexk-qiel, ülkenin yasalarını da tespit edermiş. Değiştirmek veya hükümsüz kılmak da mexk-qiela’ya aitmiş. Eski Çağlarda bunlara yâdataş / (‘âdetler) denmekteymiş. Bu yâdataş / (‘âdetler) hem Kafkasya’da, hem de komşu halklarda benzerlik göstermekteymiş. XVI. Yüzyıl’da Mexk-qiel üyeleri arasına müslüman din bilginleri seçilmeye başlanmıştır. İki üç yüz yıl yâdataş / (‘âdetler) taraftarlarıyla şeriat yanlıları arasında çok sıkı çekişmeler olmuştur. O zaman varılan anlaşma mûcibince qiel, yani yüksek kurul, ya âdata veya şeriata uygun olarak toplanmıştır. Sorunu olan eğer bâtıl dine veya Hristiyan dinine mensupsa kurul âdetlere göre, müslümansa şeriata uygun olarak hüküm verirdi. Kısacası Mexk-qiel, hristiyanı müslümanı ayırmadan anlaşmazlıkları çözümler, haklı olanın hakkını korur, haksızı cezalandırırdı.

XIX. Yüzyılda Taymi oğlu Biybolat (1779-1831) mexk dâ seçilince şeriat galip gelmiştir. Şeryan qiel (Şeriat kurulu) üyeleri arasına mexk dâ’ya yardımcı olarak ilim adamları seçilirdi. Biybolat zamanında üç bilgin kurulda yer almıştır. Bunlardan ikisi Hovka, diğeri de Mohmad’dır. Üçüncüsünün adı bilinememektedir.

Mexk-qiel üyelerini seçme hakkına sahip olacak insanlar da ayrıcalıklı kimselerdi. Kimlerdi seçmenler? Bu seçmenler mexk-qiel üyesi olabilecek nitelikte güvenilir, dürüst, âdil, akıllı, hatip, fizikçe beğenilir, yedi ceddinden beri halim, kesinlikle şâibesiz kimseler olmalıydı. Kent ve aullar qiel üyeliğine 2 temsilci gönderme hakkına sahipti. Bunlardan biri molla, diğeri de jürt dâ (aul yöneticisi, muhtar, T. C. K.) idi. İçki ve uyuşturucu kullananlar, arsızlar, hırsızlar, zorba kimseler seçme ve seçilme hakkına sahip olamazlardı. Mexk-qiel üyeleri komşu halkların dillerini de bilmek zorunda idiler. Daha eski zamanlarda Farsçayı bilmeyenler üye seçilemezlermiş. O zamanlarda Mexk-qiel üyelerinin ortak dili de Farsçaymış. İki yüz yıl öncesinden itibaren ise zhamyat / (cemaat) üyeliğine Arapça bilenlerden başkası seçilmemiştir.

Mexk-qiel, yani Ülke Yüksek Kurulu, hüküm ve kararlarını halka mollalar ve jürt dâ’lar aracılığıyla ilân ederdi. Mexk-qiel için bir de turq /(turk “münâdi, tellal,” -buradaki anlamı genel sekreter olmalı- T. C. K.-) seçilirdi. Turq, her yerleşim merkezine bir de big tayin ederdi, ki bu, şimdiki emniyet müdürü karşılığındadır. Big’in yanına turqlar “münâdi” ve gélançaş “kuryeler” katılırdı. Turq’un uygunsuz gördüğü işlere bakan ghüonça-ghâruol, yani baş koruması gie bulunurdu.

Ülkenin silahlı kuvvetlerini Mexkadâ’nın, yani ülke yöneticisinin tayin ettiği Themandâ, yani Ordu Komutanı sevk ve idare ederdi. Bigler ve gieler de onun emri altında idi. Mexk-qiel, yeteneğinden ve cesaretinden ötürü Taymin Biybolat’ı hem ülke yönetisi, hem de ordu komutanı olarak seçmiştir.

Ülkemiz komşu devletler tarafından işgal edildiği zamanlarda bile Mexk-qiel yönetimi elinde bulundurmuştur. Ülke Yüksek Kurulu’nun kararlarıyla yeni aullar açılmıştır. Ülke sınırlarına asker de konuşlandırmıştır. Saduoların / (Saduoj), Hoların / (Xoj), Ärsthuoların / (Ärstxuoj), C’ayrahuoların / (Zhyajraxuoj), Gilnuoyların / (Gilnuoj) ve daha başka zümrelerin de böyle askerî grupları vardı.

Mexk-qiel insanların ve bütün halkın duygu ve düşüncelerini çok iyi bilirdi. İçte ve komşu ülkelerde ortaya çıkabilecek zulümü engellemek için de uygun olan tedbirleri alırdı. Halkın hayat düzeyini yükseltmek, ihtiyaçlarını karşılamak, yolları düzenlemek, sağlık işlerine eğilmek, eğitim için xhüzhreler (medrese) açmak ve daha başka gerekli çalışmaları yerine getirmek suretiyle yönetimi elinde bulundururdu. Bu sebepten halk da Mexk-qiel’a yardımcı olmaktaydı.

Mexk-qiel’ın cimrileri, güvensizleri, dedikoducu insanları, hırsızları v.s.yi pısırık tanıtma, halk düşmanı ilân etme , kınama tomruğu diktirtme, ilençleme, yerinden ve ülkesinden uzaklaştırma, cezalandırma, kafasını kestirme, zarar ve ziyanları tazmin ettirme hakkı vardı. Keza miras, evlenme-boşanma, cinayet davalarını da taraflar arasında cezalandırma ve diyet yoluyla tayin etmekteydi. Çerkes, Asetin, Kabardey gibi komşu halklara mensup kızları gelin getirenlerle evlenen zenginlerden daha çok uyuşum ücreti belirlemekteydi; Çeçen-İnguşya’da ise bunu belirleme yoktu. Çünkü Çeçenler arasında bu işler için sabit bir uyuşum ücreti tayin ve tespit edilmişti. Kavmin zümreleri arasındaki uyuşmazlıkları Mexk-qiel yan tutmadan, adaletle çözümlerdi. Kurul bu sorun için toplandığı zaman komşu kavimlerden, Arapça veya Çeçence bilen ikişer de danışman çağırmaktaydı. Maxk-qiel düzeni: Seçilmiş olanlar ya Çeçen, ya da İnguş olurdu.

Ülke yöneticisi olan mexkdâ, Mexk-qiel toplandığında divanı yönetmek için mutlaka bulunmak, ama tek başına karar vermemek zorundaydı. Alınacak karar tartışma konusu olduğu zaman 30 bilgin zhamyattan / (cam’at) ayrılır, karar alır ve bunu Mexk-qiel’a aktarırdı. Mexk-qiel’a silahla gelmek ve girmek yasaktı. Tanıkları huzura kabul ederdi. Turq düzen ve disiplini sağlamakla yükümlüydü, tanıklar, mexk-qiel’ın oturumunu duyamayacak yere götürülür, rahat ettirilirdi. Jürt-qiel’a seçilenlere jürtan qhanuoj / (aul, köy yaşlıları), Mexk-qiel’a seçilenlere mexkan-qhanuoj /(ülke yaşlıları) adı verilmiştir. Seçilmiş yaşlı her hangi bir densizlik yapınca her ne olursa olsun kuruldan atılırdı. Hatta bazılarının, densizliğini itiraf etmek suretiyle kendi başına kuruldan ayrıldığı da bir gerçektir.

Eğer qhanuo, birisini suçlayacak sözler etmişse, doğrulayamadığı takdirde bulunmuş olduğu mevkiden azledilirdi. Onun halka karşı nazik olmayışı en büyük hata olarak kabul edilirdi. Bir insan geçerken ayağa kalkmamaya, oturana veya çalışana laf atıp geçmeye, sözü kesip lafa karışana, konukseverlik etmeyene suçlu olduğundan ya 10 inek ödeme veya aralarından atma cezası verilirdi.

Mexk-qiel’in oturumunda qhanuo ilkin kendisindeki eksiklikleri ve kusurları söylemek zorundaydı. Ülkenin Yüksek Kurulu komşu ülkelere saygı göstermeyi halka en büyük görev ve borç olarak yüklemiştir. Konuk olarak gelenleri doyurmak, konuk evi açmak gibi daha birçok nezaket kuralına uyma mecburiyetini de getirmiştir. Bu anlattığımız eski kurallar manzumesini dikkate alarak günümüze uygun şekle getirmek sûretiyle mexk-qiel’ı yeniden tesis etmeliyiz. Çünkü ülkemiz ve halkımız için en gerekli olan kurum budur.”

Saidan Mohmadan İbrahim
Kaynak: Pxharmat, No: 1, Sölzh-Ghâla 1991, s. 50-53.
Çeviri: Tarık Cemal Kutlu