Kıymetli büyüğümüz rahmetli Nasuh IŞIK (1950-2008) tarafından hazırlanan, Çeçence-Türkçe ve Türkçe-Çeçence Günlük konuşmalardan örnekleri sizlerle paylaşıyoruz…

Rahmetli Nasuh IŞIK’ın kendi kaleminden çıkan bu mısralar Onun Çeçenlere ve Çeçen diline verdiği önemi açıkça sergilemektedir. “Kökleri, Önasyanın ilk uygar şehirlileri olan Urartulara dayanan ve ölçüsüz bir kin ve nefretle yapılan (soykırım) kıyım sonucu yok olmakla karşı karşıya bulunan Çeçen halkının, binlerce yıl öncesinden günümüze gelen dilini yaşatmak, onların varolma çabalarına az da olsa katkıda bulunmak için Çeçen halkının gerçek temsilcileri tarafından kabul edilmiş olan alfabeyi öğrenmek ve kullanılmasını sağlamak, Çeçen halkına mensup her birey için bir ödev olduğu inancındayım.”

Üç bölüm halinde yayınlanacak olan bu kıymetli çalışma, rahmetli Nasuh IŞIK’ın hazırladğı şekliyle tek bir harf dahi değiştirilmeden yayınlanacaktır. Bu çalışmanın içeriğinde bulunan Türkçe-Çeçence ve Çeçence-Türkçe olmak üzere toplamda 10300 civarında kelime barındıran sözlükte, ileri bir zamanda site için hazırlanacak Online Sözlük projesinde kullanılacaktır.

WaYNaKH Online

ÇEÇENCE SÖZLÜK – NASUH IŞIK (1950-2008)

Çeçenler ve Çeçen dili konusunda büyük emekler harcamak suretiyle akademik araştırmalar yapmış olan değerli araştırmacı-yazar rahmetli Tarık Cemal KUTLU, yakın tarihimizde çeçenler tarafından kullanılmış olan Alfabeleri Rus-Kiril, Arap ve Latin Kökenli olmak üzere 3 grubta incelemiş ve bunların hangi tarihte kimler tarafından hazırlandığı ve kullanıldığı süreler konusunda önemli bilgiler de vermiştir. Sayın Kutlu’nun tespitlerine göre;

Kiril-Rus Kökenli Çeçen Alfabeleri:

1-) Çarlık tarafından Kafkasya’da görevlendirilen Petr Karloviç Uslar tarafından, Dişni -Vidanlı Dosov Kadı’nın da yardımıyla, “ÇEÇEN DİLİ” adıyla 37 harfli ve Rus-Gürcü-Latin kökenli harflerle desteklenmek suretiyle, İçkeriya ağzına (Noxçmaxka) göre ilk Çeçen Alfabesi düzenlenmiştir.

2-) Eğitimci ve Duma üyesi (milletvekili) olan Eldarxanov Taştemir de Uslar’ın alfabesini esas almak suretiyle 1908 yılında (ancak pratikte kullanılıp kullanılmadığı konusunda bilgi edinilemeyen) bir alfabe daha düzenlenmiştir.

Arap Kökenli Çeçen Alfabeleri:

1-) Uslar’ın alfabesinin hazırlamasına yardımcı olan Dişni-Viedanlı Dosov Kadı, 1908 yılından başlayıp Ekim Devrimi’ne kadar, hatta 1925 yılına kadar (hücre eğitimi yapan medreselerde) Çeçenler tarafından yazılıp okunan Arap alfabesini esas alan bir alfabe hazırlamıştır.

2-) Bu arada Sugaipov Şahab da 1922 yılında, Çeçen yazı dilinin hem ilk, hem de temel alfabesinin olan Arap kökenli Çeçence alfabelerinin en yetkin şekli olduğu belirtilen Şahaban Yôza (Şahab’ın Alfabesi) diye ün yapan 1927 yılına kadar kullanılmış olan alfabeyi hazırlamıştır. 35 harf bulunan Şahab’ın Alfabesi, harekeler ve bazı noktalamalarla arap yazısının Çeçenceye uyarlanmış şekli ise de Çeçence’yi çok iyi bilenler için çözülebilir ve anlaşılabilir olup, Çeçence bilmeyenler için bir anlaşılması zor ve kullanışlı olmaması nedeniyle yaygınlaşamamıştır.

Latin Kökenli Çeçen Alfabeleri:

1-) Uslar’ın çalışmasını örnek alıp 35 harf kullanmak suretiyle kendince Latin kökenli bir alfabe hazırlayan Dil bilimci F. A. Schiefnerin alfabesi,

2-) Çeçen/İnguşya’da yayımlanan bütün yayınlarda kullanılan daha önce kullanılan arap kökenli alfabeden daha işlevsel olan Bouda alfabesi; Adolf Dirr, Dumezil gibi dil bilimcilerin de kullandıkları bir bakıma uluslararası bir özellik taşıyan ve 37 sesi karşılayan, 1925 – 1938 yılları arasında diğer Kafkas dilleriyle birlikte yazarları Xalid Dudayeviç Oşayev ile Moxhmad Salmurzayeviç Salmurzayev’in de kullandığı, kullanılmasında ve edebiyat dilinin gelişmesinde Serló gazetesi de çok büyük rol oynadığı bir alfabedir.

Not: Serló gazetesinin; (İlk sayısı 23 Nisan 1923 tarihinde Çeçence olarak Sovyetskaya avtonomnaya ČEČNYA adıyla yayın hayatına atılmış olduğu, Rusça ve Rus alfabesinin yanında Arap kökenli alfabe ile Çeçence olmak üzere yayın hayatını sürdürdüğü, 1925 yılının Mart ayında Serló adını aldığı, 1927 yılına kadar Arap kökenli ve Latin kökenli Çeçence alfabelerle yayımlandığı, 1927 yılında Arap kökenli alfabeyi terkederek tamamen Latin kökenli alfabeye kullnmaya başladığı, 1934 yılında adını “Leninan nieqh /Lenin’in yolu” olarak değiştirildiği, 1938 yılının başından itibaren Rus alfabesi ile yayın hayatını sürdürdüğü) şeklindeki geçmişi de aydınlatıcı olacaktır.

3-) Çulikov’un “Noxçiin mott/Çeçen Dili”; Bouda alfabesi esas alınmak suretiyle hazırlanmış olan bu alfabe (25 asıl, 8 işaretlenmiş, 7 adet de tek sesi karşılayan çift harf olmak üzere toplam 40 harf bulunan Çeçen dili, Groznıy 1927) olarak bilinen Bouda’ın alfabesinden pek farklı bir sözlük değildi.

4-) 1989 yılında Çeçenya Öğretmenler birliğinin Latin kökenli alfabeye geçilmesi yolundaki kararından sonra kurulmuş olan Çeçen İçkeriya Cumhuriyeti Parlamentosu tarafından 17 Mart 1992 günü iki seçenekli olarak kabul edilen son Çeçen alfabesi (savaş nedeniyle Çeçen Parlamentosonun bu kararının uygulanma olanağı olmamıştır.) olmak üzere toplam 4 adet Latın kökenli alfabe hazırlanmış ve kullanılmaya çalışılmıştır.

Çeçen İçkeriya Cumhuriyeti Parlamentosu tarafından kabul edilmişse de uygulamaya konulamayan son alfabe; 1938’denberi halen kullanılmakta olan Kiril-Rus kökenli alfabenin yerine kaim olmak üzere hazırlanmıştır. Çeçen İçkeriya Cumhuriyeti Parlamentosu tarafından Çeçenlerin resmi alfabesi olarak kabul edilmiş olması nedeniyle ve Tarık Cemal KUTLU’nun “Çeçen Halkının iradesine uygun davranmak” şeklinde ifade etmiş olduğu temennisini de dikkate alarak, savaş sebebiyle konulamayan, toplam 41 harften ibaret olan son Çeçen alfabesini öğrenmek ve kullanmak suretiyle, Çeçen Halkının kendi bağımsız kimliğine sahip çıkma arzusunu daha diri tutabilmelerine katkıda bulunabilmeyi umuyoruz.

Kökleri, Önasyanın ilk uygar şehirlileri olan Urartulara dayanan ve ölçüsüz bir kin ve nefretle yapılan (soykırım) kıyım sonucu yok olmakla karşı karşıya bulunan Çeçen halkının, binlerce yıl öncesinden günümüze gelen dilini yaşatmak, onların varolma çabalarına az da olsa katkıda bulunmak için Çeçen halkının gerçek temsilcileri tarafından kabul edilmiş olan alfabeyi öğrenmek ve kullanılmasını sağlamak, Çeçen halkına mensup her birey için bir ödev olduğu inancındayım.

Karşılaştırmalı Modern Çeçen Alfabesi (Latin)

Bu kesme işareti yerine (I) kullanmanın hem yazım kolaylığı bakımından hem de Kiril alfabesinden kaynaklanan alışkanlıklar bakımından daha isabetli olduğunu düşündüm ve Latin alfabesindeki (I) harfini kesme işareti yerine kullandım. Bu karakter aynı zamanda arap alfabesindeki (ﻋ,ﻋ) karakterinin sesini karşılamak için de kullandım.

(bu durumda yukarıdaki “eskimiş” sözcüğünün karşılığı olan “tiş’yiella” sözcüğünün “tişIyiella” şeklinde yazılması örneğinde olduğu gibi (’) kesme işareti yerine Latin alfabesindeki (I) harfinin kullanılmasını daha isabetli buluyorum.

(Çeşitli örnekler sabah-Iürün, elma-Iazh, müjde-aaI, üç-qoI, üçüncü-qoIolgh, vb. gibi)

Gramer konusunda örnek cümleler:
So Noxço vu. (ben Çeçenim.)
So Noxçi vac (ben Çeçen değilim.)
So Noxço vuy? (Ben Çeçen miyim?)
HaIa va/vu dêla, xho(m) noxço. (Evet elbette çeçensin (sen).)
So qâna yoghur yu. (ben yarın gelirim/geleceğim.)
So qâna yoghur yac. (ben yarın gelmem/gelmeyeceğim.)
So Amina yu. (Ben Amina’yım.)
So Amina yac. (Ben Amina değilim.)
So Noxço yu (Ben Çeçenim)
So Noxço yac (Ben Çeçen değilim.)
So Noxço yuy? (Ben Çeçen miyim?)
HaIa ya/yu dêla, xho(m) noxço. (Evet elbette çeçensin (sen).)
Zezag du (çiçek), cigaxh zezag du (orada çiçek var)
Xaber du (haber), cigaxh xaber du (orada haber var.)
adamaş du (adamlar), Cigaxh adamaş du. (orada adamlar var.)
Lamnaş du. (dağlar), cigaxh lamnaş du. (orada dağlar var.)
Lam bu (dağ), cigaxh lam bu. (orada dağ var),
Lam bac (dağ yok veya dağ değil.), cigaxh lam bac (orada dağ yok.)

Not: Çeçencede (olmak, var olmak) şeklinde ifade edilebilen yardımcı fiil, olabildiğince fazla kullanılan temel sözcüklerdendir. (eril sözcüklerle “-vu” şeklinde olumlu, “-vac” şeklinde olumsuz, “vuy” şeklinde soru çekimleri kullanılır. Dişil sözcüklerle”-yu” şeklinde olumlu, “-yac” şeklinde olumsuz, “yuy” şeklinde soru çekimleri kullanılır. Fiilin bu çekim şekilleri erkek ve kadınların kendilerini ifade etmesi sırasında mülkiyet de belirtirler. Hayvanlar ve nötr sözcüklerle “-du” “-bu“  şeklindeki çekimleri kullanılır. Bir eşya veya hayvanın ifade edilmesi sırasında ve onlara ait olanı da belirtirler.)

Yukarıda sözü edilen ve (olmak, var olmak) şeklinde ifade edilen yardımcı fiilin (vu/va-eril, bu/ba-eşya, hayvan, nötr, du/da-hayvan, eşya, nötr, yu/ya-dişil, eşya, hayvan) şeklindeki çekimleri isim ve isim yerine kullanılan bütün kelimelerin sonuna getirlmek suretiyle kullanılması da gene bir kuraldır.

Örnek;
Yetta bu:İnek,  (Bozhula çoxha yetta bu. Ahırda inek var. Yetta bozhul çoxha bu. İnek ahırda.)
Zuda yu:Kadın, zudariy bu:kadınlar, (Cigaxh zudariy xövşan aş bu. Orada kadınlar oturuyorlar.)
daymoxhk bu (ata yurdu), (Daymaxhkar naxa xolçaxh bu. Ata yurdundaki insanlar çok zor durumda.)
Xi du: Su,         Zud du: Kancık, Orospu, Malx bu: Güneş,       Siyda bu: Yıldız gibi
(xha, stie) cxha doş sanna sixxa aala dieza  (xhastie) tek bir sözmüş gibi, çabuk söylenmeli

Soru Cümlesi kalıpları.
Xho Turko vu. (Sen Türksün.)
Xho Turko vu? (Sen Türk müsün?)
Xho Turko vuy? (sen Türk müsün?)
Xha nâna yu. (senin annendir)
Xha nâna yu (i, iza, xhæra)? (senin annen midir (o, bu)?)
Xha nana yuy? (senin annen var mı? senin annen midir?)
So xha naqhost vu (ben senin arkadaşınım.)
So xha naqhost vu? (ben senin arkadaşın mıyım?)
Megir du (oldu, tamam, peki), Megir duy? (oldu mu? Olur mu?),
Qâna xho voghie? (sen yarın geliyor musun?) Qâna xho voghur vie? (sen yarın gelir misin?)
Qâna xho vâ vallie? (sen yarın gelecek misin?) Qâna xhoI vôghie? (yarın sen de geliyor musun?) Qâna xhoI a vôgha. (yarın sen de geliyorsun.) Qâna xhoI vogha? (Yarın sen de geliyor musun?)

Not: (Xha nâna yu. Senin annendir. Xha nâna yu? Senin annen mi?) Örneğinde olduğu gibi Çeçence de soru cumlesi, ses vurgusu ile de yapılabilir.

Olumsuz Cümle örnekleri
xir du. (olur, olabilir.)
xir dac (olmaz, olamaz).
As sobar do. (ben sabrediyorum.)
Sobar deş vac (sabretmiyor, beklemiyor),
So qâna voghur vu. (ben yarın gelirim/geleceğim)
So qâna voghur vac. (ben yarın gelmem/gelmeyeceğim)
Cigaxh govr yu (orada at var.) (atın cinsiyeti belirsizdir.)
Cigaxh govr yac (orada at yok.) (atın cinsiyeti belirsizdir.)
megir du (olur), megir dac (olmaz)

Konuşma örnekleri;
- Salam Aleykum Vaşâ.
- Va Aleykum salâm?
- Mûxa vu xho vaşâ? Nasılsın amca. Moguş parxat vi/vuy xho? Sağlığın ve rahatın yerinde mi?
- Barkal xiêl xhûna? Teşekkür ederim. Duqa dika vu som.Çok iyiyim. Xho ca vövzaqa sûna. Seni tanıyamadım. Mila vu xho? Kimsin sen?
- So Ahmet vuqa. Ahmet’im ben.
- Xhên mila vu xho? Kimin nesisin sen?
- (So) Mollêr Abdurahman khant vuqa ! (Ben)Hocaların Abdurrahmanın oğluyum.
- Hâ ! Ma dika du xho veIan. Ha! Geldiğin ne iyi olmuş. Moguş parxat vuy Abdurahman? Sağlığı yerinde mi Abdurrahmanın?
- Xho marş, dxha qilxar iza masit şo xhalx, vaşa. Sen sağol. Birkaç sene önce vefat etti o, amca.
- Dâla geç doyla cuna. Allah rahmet etsin ona. Duqa dika stag var Abduraxhman. Çok iyi bir insandı Abdurrahman. Dâla yalsamane loyla cuna. Cennet mekanı olsun onun.

***                  ***                  ***

The dôğu khirnaxh so Antâlê vüyda. Gelecek hafta Antalyaya gidiyorum.
The dôğu şaraxhaI a vaxvalla so Antâlê. Gelecek yıl da gideceğim Antalyaya.
Xho xhô vaxval ? Yalnız mı gideceksin?
- HaIa. Sô vaxvalla so. Evet. Yalnız gideceğim.
– HâhaI. Say düzalca vaxvalla so. Hayır. Ailemle gideceğim.
Neqh dika xiela xha. Yolun iyi (açık) olsun.

Nasuh IŞIK