—Bu efsane, 1937 yılında, İtumqälla’da, İtumqälla ağzı ile Murtazaliyev Sulima tarafından oğlu Axhmad Suleymanov’a anlatılmış, o da yazıya geçmiştir.—

“Tanrı sana iyi şeyler söyletsin, mutlu yaşayasın, kötülükler uzakta, iyilikler seninle olsun” demelerini, söylemelerini ne yapacaksın?! İyi kulak ver, gözlerini aç, şimdi sana muhteşem bir efsane anlatacağım.

Vaktiyle şu karşıda görülen buz dağları şimdikinden çok daha yüksek olduğu zamanlarda, tepelerinde şimdiki gibi karlar ve buzlar yokken, çeşitli çiçeklerle mis kokulu otlar yetişirken, derin oyuklarıyla daha yüksek tepelerinde ise karlarla buzların erimediği zamana ait bir efsanedir bu.

Sana, karşıdaki Baş-Lam dağının doruklarında bulunan karların ne zamandan beri durduğunu, şu uzana giden çayırlarla mis gibi kokan otların, çeşit çeşit çiçeklerin hangi zamandan bu zamana geldiğini anlatacağım. O zamanlardaki atalarımız engin oyuklarda, yüksek kulelerde ve derin mağaralarda yaşarlarmış. Ta karşı dağdaki kayalar kadar iri gövdeli imişler. Atları da kendileri gibi cüsseliymiş. Närt Erstxólar ayı gibi güçlü, kurt gibi cesur, kaplan gibi çevik, tilki gibi de kurnaz kimselermiş. Dağdaki kayaları kaptıkları gibi fırlatıp atabiliyorlarmış, bağırdıklarında dağları titretirlermiş, naraları semâda yankılanırmış, buna rağmen çaresizlermiş, çünkü ateşleri yokmuş.

Närt Erstxólar soğukta yaşarlarmış, mahzun imişler, azap içinde imişler, çünkü ateşleri yokmuş. Kudretli Siela(4) acımasızmış, onlara azap ediyormuş. O gök tanrıymış, ateş elindeymiş. İnsanlara hayrı olmayınca kudretli olmanın ne yararı vardır ki?! İnsanlar azapta ve işkence içinde yaşarken onun gücünün ne yararı vardır ki?! Siela, Närt Erstxólara azametini göstermek için bulutlara binerek gök kubbenin doruklarında dolaşırmış.

Gök çöküyor, yeryüzü yarılıyormuş gibi semâyı dehşet veren gürültülerle gümbürdetirmiş.

— Ooo-o! İnsanları nasıl da dehşete düşürürmüş!
— Ooo-o! Yeryüzüne nasıl da korku verirmiş!

Siela’nın bulunduğu gök dorukları her zaman kara bulutlarla kaplıymış. Bulutları yağmurla dolduran Siela onu yeryüzüne dökermiş, insanların daha büyük işkence görmeleri için daha katılaşmadan toprağın dibine indirirmiş. Ateşten ve ışıktan yapılmış olan siela·jad’ı(5) eline alır, yeryüzüne sielaxäştigler(6) atarak her tarafı harap edermiş. İyilikler de, kötülükler de Siela’nın buyruğundaymış. Siela iyilikte cimri, kötülükte cömertmiş. İnsanlar da iyiyi kapmak için birbirleriyle alabildiğine kapışırmış, kötülüğü veren ise Siela’ymış.Gökyüzüyle yeryüzü arasında her zaman düşmanlık varmış. İnsanla Siela arasında da sürekli mücadele olurmuş.

Närt Erstxólar ne kadar işkence görür, ne kadar azap çekerse Siela da o kadar keyiflenirmiş, o keyiflendikçe, Närt Erstxóların anası sayılan sevgilisi Sata da o derecede acı çekermiş. Sata, Närt Erstxólara yardım etmek istermiş, ama Siela’dan korkarmış.

İşte o zamanlarda dağda güçlü Närt, Pxharmat yaşıyormuş. Kendisi hünerli bir ustaymış. Tatlı dil karşılığında Närtlara ham bronzdan kılıçlar, kalkanlar, zırhlar yaparmış. Dağdakiler arasında tatlı dil çok itibar görürmüş: Kolay gelsin! Şansın açık olsun! Sağlıkla yaşayasın! Başarılar senden yana olsun!

Pxharmat alçak gönüllü, cömert, kuvvetli bir Närt imiş. Az konuşur, çok düşünürmüş. Cehennemden halk için ateşin nasıl sağlanabileceği ve onlara yararının nasıl dokunabileceği kaygısındaymış. Siela bu ateşi ağız tadıyla vermemekteymiş. Dünyaya gelişinden itibaren insanlar arasında ne kadar iyilik varsa hepsini kendisinde topluyormuş. Güç, maharet, zekâ, hile, sabır. Atı Turpal da kendi halinde dağda otlamaktaymış.

Närtlar ona:

— At, eyerle binicinin altında, yiğit emeğiyle ve uğraşıyla mahir olur. Senin Turpal neden başıboş dolaşıyor? dermiş.

Pxharmat cevap verirmiş:

— Atım mâhirdir. Vakti gelince benim atım cehennemden qerç (köz, kor, ateş) getirecektir.
Närt-erstxõlar onun bu sözlerine karşılık gülerlermiş. Pxharmat ise halkın kaygısını giderebilmek için kafa patlatırmış.

Bir gün Pxharmat Orga derbentleriyle dağları çınlatacak, gökyüzündeki kudretli Siela’yı uykusundan uyandırıp bir taraftan öbür tarafına döndürecek yükseklikte ünleyip atı Turpal’ı yanına çağırmış. Taa uzak dağda otlamakta olan Turpal buna karşılık, Argun’un dalgaları gibi dağları aşındıracak, çağıltılarını durduracak biçimde kişnemiş. Şimşek hızıyla sahibinin karşısına dikilmiş. Pxharmat zırhını kuşanıp kılıcını beline bağlamış, taşlarla doldurduğu humbarasını sağrısına, ok sadağını omuzuna, bizon gönünden yapılmış olan kalkanını da sol koluna asmış. Turpal’ı eyerledikten sonra dağ keçisinin boynuzundan yapılmış olan kâsesini yiy’le(7) doldurup içmiş, “Ayağım yere zift misali, elim dokunduğu yere hamur misali yapışsın!” diyerek atına binmiş.

Hiç kimsenin hiçbir zaman gitmediği, gidip de dönmediği yola çıkmış.
Närt Erstxólar, gücü kuvveti artsın diye Pxharmat’ın gittiği yol üzerine akdarı serpmişler, bütün ülkede morx dolusu ikramda bulunmuşlar, onu, “Giderken elin boş ve hafif olsun, dönerken tok ve elin dolu olsun!” diyerek uğurlamışlar.

Pxharmat yedi gün yedi gece yol almış. Yedi vadiyi, yedi dağı aşmış. Yüksekliği göğe erişen, doruğunda Siela yaşayan Baş-Lam’ın eteğine ulaşmış. Baş-Lam’ın doruğuna doğru ilerleyen Pxharmat tepelerde hayli zorlanmış. Doruklarında ıtır kokulu otlar, renk renk çiçekler, cıvıldaşan kuşlar bulunmaktaymış. Güneş gibi parlayan Sata, Närt-erstxõların anası Siela-Sata, Siela’nın sevgilisi, zaman zaman, dinlenmek amacıyla Baş-Lam’ın doruğuna inermiş. Beyaz bir kuş olup Pxharmat’ın önüne süzülmüş. İnsan diliyle konuşmuş:

— Hey, yiğit Nart, Baş-Lam’ın doruğuna umarım gücünü denemek için çıkmamışsındır!
— Haklısın cömert kuş. Baş-Lam’ın doruğuna gücümü denemek için çıkmış değilim. Siela’nın ocağından ateş almaya geldim, almadan da geri dönmeyeceğim, diye cevap vermiş Pxharmat.
— Hayırlı bir iş için yola çıkmak da bir güç denemesidir. Ben sana yardım edeceğim. Atın hızlı mıdır? diye sormuş Siela Sata.
— Atım rüzgârdan daha hızlıdır.
— Atın güçlü müdür?
— Atım güçlüdür. Toynağı nereye değerse izi kalır.
— Sen kendin de kuvvetli misin?
— Elimdeki soğuk bronz bile bal mumu gibi yumuşar. Siele Sata Pxharmat’a, Siela’nın ocağına nasıl ve hangi yoldan varacağını, ateşi nasıl alabileceğini anlatmış:
— Siela şimdi uyumaktadır. Atını rüzgâr hızıyla sür ve Siela’nın ocağı üzerinden sıçrat. O anda ocağa uzan, ateşi kapıver. Sonra atını Baş-Lam’a doğru sür. Başını koru. Siela dehşet vericidir, acımasızdır. Uyanırsa sağ kalmazsın, ateşi de yeryüzüne götüremezsin!

Pxharmat işini, Sata’nın öğüdüne uyarak gerçekleştirmiş. Atı ocağa doğru sıçramış, tam o anda eğilerek cehennemden ateşi kapıvermiş ve atını Baş-Lam’ın doruğuna doğru sürüvermiş. Turpal at çok hızlı olduğu için ateşten sıçrayan kıvılcımlar Pxharmat’ın ardı sıra iz bırakmaktaymış. Kıvılcımlardan birisi dehşet Siela’nın burun deliğine girip onu uyandırmış.

Siela, ateşi elde edince insanın yiğitleşeceğini, kendisine itaat etmeyeceğini bildiği için telaşlanmış. Yiğit Nart’ın peşine yardımcılarını takmış: İçinde zifiri karanlık gecenin bulunduğu kırbasını açmış. Ortalığı zifiri bir karanlık kaplamış, Pxharmat kendi parmaklarını da, atının kulaklarını da görmüyormuş. Nart ve atı önlerini seçemez olmuş. Her an uçuruma yuvarlanıp ölmek uzak değilmiş.Güzel sesli Siela Sata kuşu tatlı nağmelerle önüne düşüp yol göstermiş. Siela, zifiri karanlık gecenin Pxharmat ile atını durdurmayı başarmadığını görmüş. Bu defa içinde tipinin bulunduğu kırbasını açmış. Keskin tipi ile zifiri karanlık yiğit Närt-Erstxó’yu yok etmek üzereymiş. Fakat güzel kuş ötüşleriyle onlara yol göstermekteymiş. Yiğit Nart tipinin ateşi söndürmek üzere olduğunu fark etmiş. Tereddüt bile etmeden ateşi koynuna sokmuş. Keskin tipi yiğit Nart’ın çevresinde ölüm dansı etmekteymiş. Keskin tipinin dehşeti Argun Nehri’nin sularıyla granit kayalarını aşındırıp boğaz oluşturmakta, iri meşe ağaçlarını kökünden söküp saman çöpü gibi savurmaktaymış. Siela, zifiri karanlık ile keskin tipinin de yiğit Nart ile atını durduramadığını, zarar ziyan görmeden kurtulmak üzere olduklarını görmüş.

Siela, içinde keskin ayaz bulunan üçüncü kırbasını da açmış. Keskin ayaz dağları titretmekte, kayaları çatlatmaktaymış. Ancak yiğit Närt Pxharmat ile atı Turpal yine de ilerlemekteymiş. Siela telaşlandıkça telaşlanmaktaymış. Pxharmat ile atının Baş-Lam’a ulaşmak, orada bulunan bir mağaraya girmek ve kurtulmak üzere olduklarını görmüş. Hiddeti arttıkça artmış. Ateş ve ışıktan olan siela·jad ‘ı (gök kuşağı) eline alıp peşleri sıra sielaxäştig’leri (şimşek) atmaya başlamış.

Sielaxäştigler dağları sarsmaktaymış, donmuş pınarlar akmaya, Argun’un dalgaları ise yatağından kalkıp tepelerin doruklarında öteye beriye saçılmaya başlamış. Yiğit Närt Pxharmat ile atını ne dehşet verici tipi, ne keskin ayaz, ne zifiri karanlık, ne de sielaxäştigler durdurabilmiş. Onlar kendilerini bekleyen Närtların yaşadığı büyük mağaraya ulaşmışlar. Pxharmat, şaşkın haldeki Närtlara dönerek:

— Buyrun, işte size ateş!! demiş. Her kulede, her mağarada, her hanede alevleri harlayı! Her ocakta ateş bulundurun, sıcaklık ve aydınlık olsun! Tam o sırada dağlarda dehşet verici bir gürültü kopmuş. Gökyüzü, yeryüzüyle boğuşmaya başlamış. Yiğit
Närt tekrar:
— Şansınız açık olsun! diye tekrar bağırmış. Yine o anda dağları titreten bir gürültü daha kopmuş. Gök gürlüyor, peş peşe şimşekler çakıyormuş.
Närt uzaklaşırken tekrar:
— Şansınız açık olsun! diye bağırmış. Benim cezalandırılmam gerekiyor. Siela’nın öfkesinin üzerinizde olmaması için kendimi fedaya hazırım. Benim için üzülmeyin!

Yiğit Närt Pxharmat mağaradan dışarıya çıkmış. Şimşeklere, kara geceye, tipiye ve keskin ayaza karşı koyarak Baş-Lam’ın doruğuna çıkmış. Başının üzerinde şimşekler çakıyormuş. Tipi dengesini bozmaktaymış. Elleri ayakları soğuktan buza kesmiş. Kara gece her tarafı kuşatmış. Hiddeti yatışmayan ve öfkesini kusan Siela’nın yanına doğru ilerlemiş. Baş-Lam’ın doruğuna, göğün arşına doğru yaklaşan yiğit Närt’i gören Siela tipiyi, ayazı, kara geceyi usulca kırbalarına çekmiş. Kırlar, vadiler ve dağ tepelerindeki karlar ve donlar eriyerek Pxharmat’ın ardı sıra usul usul Baş-Lam’ın doruğuna doğru çekilmekteymiş. Baş-Lam’ın doruğu kara teslim olmuş, bir daha da bu karlasrı başından çıkartmamış.

Siela bağırmış:
— Gökten alıp götürdüğün ateşe hasret kalasın, sıcağa hasret kalasın!
Sonra güvenilir kölesi olan Tek Gözlü Juzh’u (‘Uc), bronz zincirlerle birlikte onun karşısına sevk etmiş. Tek Gözlü Juzh, Pxharmat’ı, bronz zincirlerle Baş-Lam’ın doruğuna bağlamış.
Siela da onu ilençlemiş.
O zamandan bu zamana kadar dünyada ne kadar iyilik varsa tanrı kargışlamış, tanrının kargışladığını insan kutsamış.
Gökle yer arasında hep düşmanlık vardır. İnsanla Siela arasında hep düşmanlık vardır. Kuşların kralı İda, her sabah, zincirle bağlanmış olan Pxharmat’a gelirmiş.

Pxharmat’ın diz kapaklarına tüner, tekrar tekrar sorarmış:
— Ey zavallı Pxharmat! Yaptığından pişman oldun mu?Pişman oldunsa, sana eziyet etmeyeceğim, olmadınsa ciğerlerini yiyeceğim!
Başına gelmiş olan işkencelere katlanan Pxharmat her zaman aynı cevabı vermekteymiş:
— Pişman olmadım. Ben insanlara bir şans verdim. İnsanlara sıcak ve ışık verdim. Yapılan iyiliğe karşılık pişmanlık gerekmez.
İda ise, çelik gagasını çakmak kayasında sivrilttikten sonra Pxharmat’ın çiğerini yemeye başlarmış.

Närt Pxharmat gıkını bile çıkartmazmış. Gözlerinden bir damla olsun yaş akmazmış. İstifini bile bozmadan büyük bir dirençle acıya katlanırmış. O zamndan beri halkımız Närt Erstxólar, koç yiğidin ağlamasını uygun karşılamaz. Baş-Lam’ın doruklarındaki karlar ve buzlar o zamandan beri durmaktadır. Pxharmat zincirlendikten sonra Siela karları Baş-Lam’ın doruklarına toplamıştır. Pxharmat’ı sıcağa hasret bırakmak için vadilerde, ovalarda, dağın doruklarında soğuk eksilmez. O zamandan beri dağın etekleri, yamaçları, vadileri, ovaları ılıktır. O ılıklık, Pxharmat’ın gökten getirdiği ateş vasıtasıyla ulaşmıştır oralara kadar. Dağın daha aşağı eteklerinde o zamandan beri güzel kokulu otlar, renk renk çiçekler, tatlı tatlı öten kuşlar olur, Baş-Lam’ın dorukları ise soğuktur ve hep don tutmuştur, kat kat buz tabakaları vardır, hiçbir zaman erimez, ayaz eksik olmaz. İşte Pxharmat oraya bağlanmış. Bitmeyen işkencelere maruz kalmış, ama o hiçbir zaman ölmemiştir.

Turpal ölmez. Turpal daima yaşar.

Çeviren: Tarık Cemal Kutlu

Pxharmat

Xhuna Dala dika diyrig, dikanca xho duqa vaхarg, vonna xho thäxhatеttarg, dikanna xho xhalхavaхarg! Diycaniy-älliy, hun du xhuna, as cxha tüyra düycur du xhuna, tur-tamaša büycur bu xhuna. Lunan lеrgaš samadaхalaxh, bеrzan bjärgaš sеrladaхalaxh!..

Asa xhuna düycur du ocu djogarçu bašlamanan körtеxh lo maca düyna jüllu, šеraçu arеnaškaхxhiy, lamaniyn basеškaхxhiy хaza xhozha yolu bеcaššiy, tayp-taypana zеzagaššiy maca düyna düylu…

Macaх xhalхa zaman çoxh i djogaxh šuna guš dolu lеqa lämnaš qin a lеqa хilla, cеran kortoškaxh hinca sanna loy, šay a docuš, хaza bеcaššiy, zеzagaššiy хilla. Tqha xhalхa zaman çoxh cqha a ca dеšaš loy, šay khorgaçu jannaškaхxhiy, lamaniyn basеškaхxhiy, šеraçu arеnaškaхxhiy хilla.

Ocu хеnaxh vayn day, närt-orstхoy, jannaškaхxhiy, xhехaškaхxhiy, lеqaçu bjävnaškaхxhiy bехaš-jaš хilla. İ djogara lämnaš sanna lеqa хilla üš. Cеran doy a хilla ištta dakqiy. Çеrçiy sanna nicqh boluš хilla närt-orstхoy, bеrzaloy sanna mayra хilla, ċöqhaš sanna kadе хilla, cxhogalš sanna mеkar хilla.

Katuхiy, atta sxhayokqiy, lamanan tarх qussuš хilla cara, moxh tuхiy, lamanaš dеkoš хilla, ċogha tuхiy, stiglanaš еgoš хilla cara. Dеlaxh a ghorasiz хilla üš — ċе ca хilla cеran karaxh.
Nicqh bolu Sеla qhiza хilla, jazapе хilla. İza хilla stigalan da, ċе a cünan dolaxh хilla.

Hun payda bu nicqhan a, cunaх adamašna dika doluš ca хilça?

Hun payda bu nicqhan, cunaх adamašna jazap-bala хüluš хilça? Närt-orstхošna, šеgara nicqh gayta, ċеran xhorkanaš thе a хoiy, inzarе yokqa ghovgha ghattoš хilla Sеlas, stigala kagluš, daqhanaš хüluš, oxhathеyölхuš sanna хötüytuš, yеrrig stigala a qhеqhoš. Sеla jaš volu stiglan järçеš daima järzhaçu marхaša xhuldinеra. Doghanaх yuzayoy, marхaš lätta xhovsayoy, ocu doghanaх ša, qhora lätta еlхayora Sеlas, adamašna thе qin a dokqa jazap dossoš. Kеst-kеstta co, nüraх-ċaraх dina stеlajad kara a öciy, lätta stеlaхäštigaš qüssura, dеrrigе a gondjaxh dagoš.

Dika a, von a Sеlin karaxh dara. Vonna komärša vara Sеla, dikanna — sutar vara…

Dika qhäxhaçu qhica qhiysamеxh dokqura adamaša, tqha von — Sеlas ša luš dara.

Stigalniy, lättaniy yukqhеxh daima mostaghalla lättara.

Sеliniy, adamašniy yukqhеxh daima qhiysam lättara. Närt-orstхoy balano mеl tajiy, ghad’öхura Sеla. Sеla ghad mеl iхi, ghayghanе yödura Sata. Satina çhoga läara närt-orstхošna gho dan, amma Sеlех qörura iza.

Ocu хеnaxh lomaxh vехarš vara nicqh bolu närt Pxharmat, šеn pxhalghi çoxh, naхana ghullaq a dеš. Dika pxhar хilla iza.

Pxharmat yesala, komärša, nicqh boluš närt хilla. Qhamеl khеzig a dеš, qha duqa xhögura Pxharmata. Oylanaš duqa yora, adamiyn balina, hun gholi yiyr yara-tе, boхuš. Co oyla yora, Sеlin dolara a yäkqina, adamašna ċе muхa yaxhar yara-tе, boхuš. Bеrtaxh ca lora iza Sеlas.

Ša dünеn çu välçaxhana, naхana yukqhеra dikanig, özdanig, xhеqhalеnig sxhaguldеš vara Pxharmat.

Cünan din Turpal guttara lomaxh parghat lеlara.

Oluš хillеra närtaša Pxharmatе:
— Din bеrеçunna khеlaxh baхçalo, qhonaх qhiysamеxh vaхçalo. Xhan din parghat hunda lеla?

Pxharmata zhop luš хillеra:
— San din baхçabеlla bu. Хan thеqäçça, san dino stiglara хäštig daxhar du!

Cxhana diynaxh Pxharmata šеn Turpalе moxh töхnеra, Organan çhozh dеkoš, lamanaš dеgoš, samaväkqina, Sеliga agho хorcüytuš. Gеnnaxh lomaxh bеzhaš bolu din, šеn da qoyquš хеzna, düxhal tеrsira. Tqhеs sanna masa qеçira Turpal šеn dеna Pxharmatana düxhal. Karaiycira Pxharmata çxhonkar, thеdüyхira yözan ghagh, хän thе öllira pхеrçех yüzina хumpjar, pxhärsaх qhеvlira buliyn nеjarх yina yolu turе, koça tеsira sеqajad, yuqhaх diхkira tur, buyna qhövlira büхxhеxh yöza vеd yolu ghömaq.

Šеn Turpal dinna yutqha nüyr a tillina, xhехan maja yüzzina döttina yiy a mеlla, baqaх sanna kog latiytalaxh san, badaх sanna küg latiytalaxh, älla, dina a хi’na, cqha a cxha a ca vaхançu, vaхnarg vuхa ca voghuçu novqha vеlira iza. Närt-orstхoša Pxharmat vöduçu novqha borc xhärsira, nеqh dika хiliyta, älla. Maqaх büzna mok hottiyra: «Vöduš, vayn-vеsa хülda xho, voghuš vеza-vüzina хülda xho!» — älla.

Duqa iхira Pxharmat. Boph diynaхxhiy, vorh busiy nеqh bira co. Boph jin, vorh lam хadiyra co. Šеna thеxh Sеla vехaš yolu stigal xhalaläcna lättaçu Bašlamanan duххе qеçira Pxharmat. Nissa xhala yolçu inzarе хalaçu basеškaхula irх nеqh bira Pxharmata. Bašlamanan körtе vеlira iza. Bašlamanan körtеxh хaza xhozha yolu bеcaššiy, tayp-taypana zеzagaššiy dara.

Ocu Bašlamanan körtе sadaja yussuš хillеra mälхan nur dogu Sata, Sеla-Sata, Sеlin еzar, närt-orstхoyn nana.

Khayn olхazar хilla düxhal’еlira iza Pxharmatana. Adamiyn mattaxh cuo yelira:
— Hay nicqh bolu närt! Xho laa-tara ca välla hoqu Bašlamanan büхxhе.
— Baqhdu iza, komärša olхazar, so laa-tara ca välla hoqu Bašlamanan körtе. So stigalan qеrçara adamašna ċеran хäštig daxha vеana, i docuš, vuхavörzur voluš a vac, — zhop dеllеra Pxharmata.
— Dikaçu ghullaqana aravällaçünan nеqh dika ca хilça, amal dac. Asa gho diyr du xhuna, — älla Sеla-Sata.

Yuхa a хättinеra co:
— Din dika buy xhan?
— Moхal masa bu san din, — zhop dеllеra Pxharmata.
— Nicqh boluš buy xhan din?
— San dino bеrg töхnaçoxh, šovda guçudolu.
— Nicqh boluš vuy xho xhuo?
— San karaxh šiyla börza baqal a, balozal a khеda хülu, — yelira Pxharmata.

Sеla-Sata diycira Pxharmatana muхa, mülхaçu novqha vaхça, qaçalur vu Sеlin qеrça, diycira cünan qеrçara ċеran хaыntig muхa yecalur du.

— Sеla hinca vizhina хir vu. Moх sanna çехka xhayn din djaхaхka. Sеlin qеrçana thöхula qossabaliyta iza. Cu çoxh yoguš yolçu ċarna xho thе ma nisvеllinеxh, oxha-çuqovdiy, katoхiy, ċеran хäštig sxhaeca. Cul thäxha xhayn din, yuхanеxha, nissa Bašlamanеxha хaхka. Larlolaxh! İnzarе vu Sеla! Qhiza vu Sеla! İza samavalaxh, diyna djavoхüytur vac co xho a, ya xhan din a. Lätta ċеran хäštig djaqaçor dac axha thakqa.

İštta, Satas ma-xhеххara, ghullaq dira Pxharmata.

Çехka хaхkabеlla, Sеlin qеrça thöхula qossabеlira Pxharmatan din. Oxhaqövdina, ċеran хäštig sxhaecna, Bašlamanan körtеxha хäхkira Pxharmata šеn din. Din sov masa xhadarna, хaыntiga thеra ghövttinçu suynaša dеххa ċoga dillira Pxharmatana thеxha. İ suynaš mеranjürga daхana, samavеlira Sеla. Gira cunna mayraçu närto šеn ċepgapa хäštig xhoš. Хäara Sеlina, ċе karaе’ça, stag nicqh boluš a, mayra a хir vuyla, thakqa iza šеna düxhal ghottur vuyla.

Bokqa nicqh karabaхnеra stagana. Qеravеllеra nicqh bolu Sеla. Dokqa orca däkqira Sеlas mayraçu närtana Pxharmatana thäxha. Järzha büysa çoxh yolu kitt sxhadästira Sеlas. Pxharmatana šеn küygiyn pjеlgaš ca guš, dinan lеrgaš ca guš, jarzh’еlira. Sa ca guš disira Pxharmattiy, cünan dinniy. Aхkaçu a daхana, hallak’хilarna qеram bara i ši’. Amma tamašina хazaçu olхazaro Sеla-Sata, xhalхa a dälla, šеn isbäxhaçu yešaršca nеqh xhöхura carna.

Järzhaçu büysanan nicqh ca qäçna, närttiy, cünan dinniy saco. Thakqa Sеlas sxhadästira šеn darc çoxh dolu kitt a. Çехka darc thäxhaхiycira Sеlas Pxharmatana. Järzhaçu büysanoy, çехkaçu darcoy çhogha xhovziyra Pxharmattiy, cünan dinniy. Thakqa a, хazaçu olхazaro Sеla-Sata, šеn thеmašca dorcana düxhalo еš, šеn yešaršca nеqh xhöхura carna.

Pxharmatana gira, šеn karara doguš dolu хäštig, çехkaçu darco doyuš. Ċе yocuš, lätta vossa taro yacara cünan. Šеn çеta dillira co iza. Jozhallin хеlхarca mayraçu närtana gonaх xhiyzara bürsa darc, järzhaçu büysano bjarzvinеra, çеtaxh dolçu хäštigo naqa morcura. Duqa çhogha lastorna, Organan хiš moqazan bеrdaškara yüstaх tiysinеra, dakqiyra nеzhnaš, oramašca buхdäхna, çan хеligaš sanna, stigalхula idadora.

Sеlina gira ya järzhaçu büysanе a, ya çhoghaçu darcе a närttiy, cünan dinniy sacaluš caхilar. Zеn-zulam docuš, stigalan orcanaх närt khеlxharavoluš lättara.

Thakqa sxhadästira Sеlas morsa šеlo çoxh yolu qoalgha kitt a.

Morsaçu šеlono lamanan tarхaš lölхüytuš, lamanaš хabiynеra, dеlaxh a mayra närt Pxharmattiy, cünan din Turpalliy xhalхa djaöхura.

Çhogha qеravеlira Sеla. Cunna gira mayra närt Bašlamanan oxha buххе qoçuš. Hinca khеlxharavoluš lättara iza. Sov çhogha ghirvölla, ċеraх-nüraх dina, šеn stеlajad sxhaecna, närtana thäxha stеlaхäštigaš qiysa vüylira iza.

Stеlaхäštigaša lamanaš lеstadora, ghoriyna lättina šovdanaš doladaliytira, Organan tulghеš, qhäхkinaçu zhan mеtta sanna, lamanan basеškaхula djay-sxhay xhovdiytira, lamanan lеqa tarхaš, diyna yoluš sanna, mеttaх’xhеra.

Morsaçu šеlonе a, çhoghaçu darcе a, järzhaçu büysanе a, stеlaхäštigaška a ca sacavеlira mayra närt Pxharmat. Šеga xhüysuš närtaš bolçu yokqaçu xhехa çu djaqеçira iza.

— Han! Hapa yu šuna ċе! — yelira Pxharmata cеcbövllaçu närtaška.
— Hop bjävna çu, hop xhехa çu, hop ghali çu lataеlaš ċе! Pattaеlaš yokqa alu! Hop ċa çoxh хiliytalaš ċе! Хiliytalaš yovхo! Хiliytalaš sеrlo!.. Ma yaytalaš ċе cqha a! Хülda šu irs doluš!

Thakqa ocu хеnaxh yokqa ghovgha ghaыtira, Sеlas thom bеš… Stigal yara lättе guttarеnna a mostaghalla xhеdеš! Stag vara Sеliga guttarеnna a qhiysam xhеbеš! Sеla, ghirvölla, öghazvaхnеra!

— İrs doluš хülda šu! Šuna thеra Sеlin jazap djaayarxhama, so jazapе vozha vеzaš vu! İrе doluš хülda šu! Suna ghayghanе ma хilalaš!

Mayra närt Pxharmat stеlaхäštigašniy, šеlonniy, darcanniy, järzhaçu büysanniy düxhal vaхara Bašlam thе. Cünan körta thöхula stеlaхäštigaš lеlхara, darco djay-sxhay vеttara iza, küygaš-kogaš šеlono daxhiynеra cünan. İza Sеla vara, öghazvaхançüra vasta ca luš.

Bašlam thе, šеna düxhal stigalan järçaška xhalavoghuš mayra närt giça, Sеlas mеllaša kittašna çu üyzira darcciy, šеloy, büysiy. Arеnaškara, jannaškara, lämniyn basеškara šеlo, cqha a ca dеšaš jillina lo, ghypa mеllaša Pxharmatana thäxha Bašlamanan körtе xhalayaхara. Layn, šan yiysarе baхana djahöttira Bašlamanan korta, cqha a qin dja ca yakqa, cuo šеn körtaх khayn bašlaq xharçiyra.

Moxh tüyхira Sеlas:

— Ayxha stiglara yixhnaçu ċaraх xhеgavoyla xho! Yovхonaх xhеgavoyla xho! — älla. Šеn tеšamе lay, cxha bjärg bolu juzha, vaхiytira Sеlas Pxharmatana düxhal gеzan zjеnaš a yecna. Bašlamanan körtе djaviхkira juzhas Pxharmat ocu zjеnašca.

Pxharmatana jazapna, älla, Sеlas xhalagulyinçu šеlono, ghurano, layno Bašlamanan korta, ghopoš, djalеcira. Pxharmata lätta еançu ċaro dеrrigе dünе doхdira, arеnaš, lamaniyn basеš, khorga jannaš хaza xhozha yolçu bеcašiy, tayp-taypanarçu zеzagašiy duqhdina djahittiyra.

Masso a jüyranna djaviхkina volçu Pxharmatana thеdoghu dеrrigе a olхazariyn yela İda. Pxharmatan golaš thе oxhaхuiy, daima cxha хattar do co:
— Hay dеqhaza Pxharmat! Hay qhinan Pxharmat! Doхkovälliy xho, ayxha dinçunna? Xho doхkovällеxh, asa xhaviyr vac xho, ca vällеxh, xhan dojaх dozhur du so!

Šеna хin dolçu inzarеçu jazapan oyla ca еš, guttara a cxha zhop lo Pxharmata:
— Han-han! Doхko ca välla. Asa adamašna irs dеlla, asa adamašna yovхo, sеrlo еlla! Dina dällaçu dikaçu ghullaqana doхkovala mеgar dac!

Tqha olхazariyn yela İda, šеn bolatan zjok, moqazan thulgех xhoqiy ir a yoy, Pxharmatan dojaх dazha dolalo. Pxharmata cxha uzar ca bo. Cünan bjärgaš çu cqha a thunalla ca yussu. Dokqaçu dönallica, voхa ca vuхuš, lov co i dokqa jazap, i dokqa lazar.

Occu хеnaxh düyna sxha du-q vaynехan, närt-orstхoyn qhonaхa völхuš caхilar. Occu хеnaxh düyna du-q, lamaniyn baхxhaškaxh, daimanna a ca dеšaš, dizhina jüllu luo, ša xhöquš, šiyla darc. Pxharmat Bašlamanan körtе djaviхkiça, cunna jazapna, älla, Sеlas ciga xhalaguldina-q iza, daimanna a iza yovхonaх xhеgo, ċaraх xhеgo.

Occu хеnaxh düyna sxha du-q šеraçu arеnaškaхxhiy, khorgеçu jannaškaхxhiy, lamaniyn basеškaхxhiy хaza xhozha yolu bеcaššiy, tayp-taypana zеzagaššiy. Ocu хеnaxh düyna sxha yu-q lättaxh yovхo, bеrkat, sеrlo. İ yovхo adamašna Pxharmata yеana! Tqha Pxharmat djaviхkina vu ocu Bašlamanan büхxhе. İza daimanna a dokqaçu jazapеxh vu, amma cqha a liyr vac iza!

Turpal ca lе! Turpal daim vехa!

ПХЬАРМАТ

Хьуна дала дика дийриг, диканца хьо дукха вахарг, вонна хьо тIаьхьатеттарг, диканна хьо хьалхавахарг! Дийцаний-аьллий, хIун ду хьуна, ас цхьа туьйра дуьйцур ду хьуна, тур-тамаша буьйцур бу хьуна. Лунан лергаш самадахалахь, берзан бIаьргаш серладахалахь!..

Аса хьуна дуьйцур ду оцу дIогарчу Башламанан коьртехь ло маца дуьйна Iуьллу, шерачу аренашкаххьий, ламанийн басешкаххьий хаза хьожа йолу бецашший, тайп-тайпана зезагашший маца дуьйна дуьйлу…

Мацах хьалха заман чохь и дIогахь шуна гуш долу лекха лаьмнаш кхин а лекха хилла, церан кортошкахь хIинца санна лой, шай а доцуш, хаза бецашший, зезагашший хилла. Ткъа хьалха заман чохь цкъа а ца дешаш лой, шай кIоргачу Iаннашкаххьий, ламанийн басешкаххьий, шерачу аренашкаххьий хилла.

Оцу хенахь вайн дай, наьрт-орстхой, Iаннашкаххьий, хьехашкаххьий, лекхачу бIаьвнашкаххьий бехаш-Iаш хилла. И дIогара лаьмнаш санна лекха хилла уьш. Церан дой а хилла иштта даккхий. Черчий санна ницкъ болуш хилла наьрт-орстхой, берзалой санна майра хилла, цIоькъаш санна каде хилла, цхьогалш санна мекар хилла.

Катухий, атта схьайоккхий, ламанан тарх кхуссуш хилла цара, мохь тухий, ламанаш декош хилла, цIогIа тухий, стигланаш егош хилла цара. Делахь а гIорасиз хилла уьш — цIе ца хилла церан карахь.
Ницкъ болу Села къиза хилла, Iазапе хилла. Иза хилла стигалан да, цIе а цуьнан долахь хилла.

ХIун пайда бу ницкъан а, цунах адамашна дика долуш ца хилча?

ХIун пайда бу ницкъан, цунах адамашна Iазап-бала хуьлуш хилча? Наьрт-орстхошна, шегара ницкъ гайта, цIеран хьорканаш тIе а хоий, инзаре йоккха гIовгIа гIаттош хилла Селас, стигала каглуш, дакъанаш хуьлуш, охьатIейоьлхуш санна хоьтуьйтуш, ерриг стигала а къекъош. Села Iаш волу стиглан Iаьрчеш даима Iаьржачу мархаша хьулдинера. ДогIанах юзайой, мархаш лаьтта хьовсайой, оцу догIанах ша, къора лаьтта елхайора Селас, адамашна тIе кхин а доккха Iазап доссош. Кест-кестта цо, нуьрах-цIарах дина стелаIад кара а оьций, лаьтта стелахаьштигаш кхуьссура, дерриге а гондIахь дагош.

Дика а, вон а Селин карахь дара. Вонна комаьрша вара Села, диканна — сутар вара…

Дика къаьхьачу къица къийсамехь доккхура адамаша, ткъа вон — Селас ша луш дара.

Стигалний, лаьттаний юккъехь даима мостагIалла лаьттара.

Селиний, адамашний юккъехь даима къийсам лаьттара. Наьрт-орстхой балано мел таIий, гIадъоьхура Села. Села гIад мел ихи, гIайгIане йоьдура Сата. Сатина чIога лаьара наьрт-орстхошна гIо дан, амма Селех кхоьрура иза.

Оцу хенахь ломахь вехарш вара ницкъ болу наьрт Пхьармат, шен пхьалгIи чохь, нахана гIуллакх а деш. Дика пхьар хилла иза.

Пхьармат эсала, комаьрша, ницкъ болуш наьрт хилла. Къамел кIезиг а деш, къа дукха хьоьгура Пхьармата. Ойланаш дукха йора, адамийн балина, хIун гIоли йийр яра-те, бохуш. Цо ойла йора, Селин долара а яьккхина, адамашна цIе муха яхьар яра-те, бохуш. Бертахь ца лора иза Селас.

Ша дуьнен чу ваьлчахьана, нахана юккъера диканиг, оьзданиг, хьекъалениг схьагулдеш вара Пхьармат.

Цуьнан дин Турпал гуттара ломахь паргIат лелара.

Олуш хиллера наьрташа Пхьармате:
— Дин беречунна кIелахь бахчало, къонах къийсамехь вахчало. Хьан дин паргIат хIунда лела?

Пхьармата жоп луш хиллера:
— Сан дин бахчабелла бу. Хан тIекхаьчча, сан дино стиглара хаьштиг дахьар ду!

Цхьана дийнахь Пхьармата шен Турпале мохь тоьхнера, Органан чIож декош, ламанаш дегош, самаваьккхина, Селига агIо хорцуьйтуш. Геннахь ломахь бежаш болу дин, шен да кхойкхуш хезна, дуьхьал терсира. Ткъес санна маса кхечира Турпал шен дена Пхьарматана дуьхьал. Караийцира Пхьармата чхьонкар , тIедуьйхира йоьзан гIагI , хаьн тIе оьллира пхерчех юьзина хумпIар , пхьаьрсах къевлира булийн неIарх йина йолу турс , коча тесира секхаIад , юкъах дихкира тур, буйна къоьвлира буьххьехь йоьза вед йолу гIоьмакх .

Шен Турпал динна юткъа нуьйр а тиллина, хьехан маIа юьззина доьттина йий а мелла, бакхах санна ког латийталахь сан, бадах санна куьг латийталахь, аьлла, дина а хиъна, цкъа а цхьа а ца ваханчу, вахнарг вуха ца вогIучу новкъа велира иза. Наьрт-орстхоша Пхьармат воьдучу новкъа борц хьаьрсира, некъ дика хилийта, аьлла. Макхах буьзна мок хIоттийра: «Воьдуш, вайн-веса хуьлда хьо, вогIуш веза-вуьзина хуьлда хьо!» — аьлла.

Дукха ихира Пхьармат. ВорхI дийнаххьий, ворхI бусий некъ бира цо. ВорхI Iин, ворхI лам хадийра цо. Шена тIехь Села вехаш йолу стигал хьалалаьцна лаьттачу Башламанан духхе кхечира Пхьармат. Нисса хьала йолчу инзаре халачу басешкахула ирх некъ бира Пхьармата. Башламанан коьрте велира иза. Башламанан коьртехь хаза хьожа йолу бецашший, тайп-тайпана зезагашший дара.

Оцу Башламанан коьрте садаIа юссуш хиллера маьлхан нур догу Сата, Села-Сата, Селин езар, наьрт-орстхойн нана.

КIайн олхазар хилла дуьхьалъелира иза Пхьарматана. Адамийн маттахь цуо элира:
— ХIай ницкъ болу наьрт! Хьо лаа-тара ца ваьлла хIокху Башламанан буьххье.
— Бакъду иза, комаьрша олхазар, со лаа-тара ца ваьлла хIокху Башламанан коьрте. Со стигалан кхерчара адамашна цIеран хаьштиг дахьа веана, и доцуш, вухавоьрзур волуш а вац, — жоп деллера Пхьармата.
— Дикачу гIуллакхана араваьллачуьнан некъ дика ца хилча, амал дац. Аса гIо дийр ду хьуна, — аьлла Села-Сата.

Юха а хаьттинера цо:
— Дин дика буй хьан?
— Мохал маса бу сан дин, — жоп деллера Пхьармата.
— Ницкъ болуш буй хьан дин?
— Сан дино берг тоьхначохь, шовда гучудолу.
— Ницкъ болуш вуй хьо хьуо?
— Сан карахь шийла боьрза бакхал а, балозал а кIеда хуьлу, — элира Пхьармата.

Села-Сата дийцира Пхьарматана муха, муьлхачу новкъа вахча, кхачалур ву Селин кхерча, дийцира цуьнан кхерчара цIеран хаьштиг муха эцалур ду.

— Села хIинца вижина хир ву. Мох санна чехка хьайн дин дIахахка. Селин кхерчана тIоьхула кхоссабалийта иза. Цу чохь йогуш йолчу цIарна хьо тIе ма нисвеллинехь, охьа-чукховдий, катохий, цIеран хаьштиг схьаэца. Цул тIаьхьа хьайн дин, юханехьа, нисса Башламанехьа хахка. Ларлолахь! Инзаре ву Села! Къиза ву Села! Иза самавалахь, дийна дIавохуьйтур вац цо хьо а, я хьан дин а. Лаьтта цIеран хаьштиг дIакхачор дац ахьа тIаккха.

Иштта, Сатас ма-хьеххара, гIуллакх дира Пхьармата.

Чехка хахкабелла, Селин кхерча тIоьхула кхоссабелира Пхьарматан дин. Охьакхоьвдина, цIеран хаьштиг схьаэцна, Башламанан коьртехьа хаьхкира Пхьармата шен дин. Дин сов маса хьадарна, хаьштига тIера гIоьвттинчу суйнаша дехха цIога диллира Пхьарматана тIехьа. И суйнаш меранIуьрга дахана, самавелира Села. Гира цунна майрачу наьрто шен цIергара хаьштиг хьош. Хаьара Селина, цIе караеъча, стаг ницкъ болуш а, майра а хир вуйла, тIаккха иза шена дуьхьал гIоттур вуйла.

Боккха ницкъ карабахнера стагана. Кхеравеллера ницкъ болу Села. Доккха орца даьккхира Селас майрачу наьртана Пхьарматана тIаьхьа. Iаьржа буьйса чохь йолу китт схьадаьстира Селас. Пхьарматана шен куьйгийн пIелгаш ца гуш, динан лергаш ца гуш, Iаржъелира. Са ца гуш дисира Пхьарматтий, цуьнан динний. Ахкачу а дахана, хIаллакьхиларна кхерам бара и шиъ. Амма тамашина хазачу олхазаро Села-Сата, хьалха а даьлла, шен исбаьхьачу эшаршца некъ хьоьхура царна.

Iаьржачу буьйсанан ницкъ ца кхаьчна, наьрттий, цуьнан динний сацо. ТIаккха Селас схьадаьстира шен дарц чохь долу китт а. Чехка дарц тIаьхьахийцира Селас Пхьарматана. Iаьржачу буьйсаной, чехкачу дарцой чIогIа хьовзийра Пхьарматтий, цуьнан динний. ТIаккха а, хазачу олхазаро Села-Сата, шен тIемашца дорцана дуьхьало еш, шен эшаршца некъ хьоьхура царна.

Пхьарматана гира, шен карара догуш долу хаьштиг, чехкачу дарцо дойуш. ЦIе йоцуш, лаьтта восса таро яцара цуьнан. Шен чета диллира цо иза. Iожаллин хелхарца майрачу наьртана гонах хьийзара буьрса дарц, Iаьржачу буьйсано бIарзвинера, четахь долчу хаьштиго накха морцура. Дукха чIогIа ласторна, Органан хиш мокхазан бердашкара юьстах тийсинера, даккхийра нежнаш, орамашца бухдаьхна, чан хелигаш санна, стигалхула идадора.

Селина гира я Iаьржачу буьйсане а, я чIогIачу дарце а наьрттий, цуьнан динний сацалуш цахилар. Зен-зулам доцуш, стигалан орцанах наьрт кIелхьараволуш лаьттара.

ТIаккха схьадаьстира Селас морса шело чохь йолу кхоалгIа китт а.

Морсачу шелоно ламанан тархаш лоьлхуьйтуш, ламанаш хабийнера, делахь а майра наьрт Пхьарматтий, цуьнан дин Турпаллий хьалха дIаоьхура.

ЧIогIа кхеравелира Села. Цунна гира майра наьрт Башламанан охьа буххе кхочуш. ХIинца кIелхьараволуш лаьттара иза. Сов чIогIа гIирвоьлла, цIерах-нуьрах дина, шен стелаIад схьаэцна, наьртана тIаьхьа стелахаьштигаш кхийса вуьйлира иза.

Стелахаьштигаша ламанаш лестадора, гIорийна лаьттина шовданаш доладалийтира, Органан тулгIеш, къаьхкиначу жан метта санна, ламанан басешкахула дIай-схьай хьовдийтира, ламанан лекха тархаш, дийна йолуш санна, меттахъхьера.

Морсачу шелоне а, чIогIачу дарце а, Iаьржачу буьйсане а, стелахаьштигашка а ца сацавелира майра наьрт Пхьармат. Шега хьуьйсуш наьрташ болчу йоккхачу хьеха чу дIакхечира иза.

— ХIан! ХIара ю шуна цIе! — элира Пхьармата цецбоьвллачу наьрташка.
— ХIор бIаьвна чу, хIор хьеха чу, хIор гIали чу латаелаш цIе! ГIаттаелаш йоккха алу! ХIор цIа чохь хилийталаш цIе! Хилийталаш йовхо! Хилийталаш серло!.. Ма яйталаш цIе цкъа а! Хуьлда шу ирс долуш!

ТIаккха оцу хенахь йоккха гIовгIа гIаьттира, Селас тIом беш… Стигал яра лаьтте гуттаренна а мостагIалла хьедеш! Стаг вара Селига гуттаренна а къийсам хьебеш! Села, гIирвоьлла, оьгIазвахнера!

— Ирс долуш хуьлда шу! Шуна тIера Селин Iазап дIаайархьама, со Iазапе вожа везаш ву! Ире долуш хуьлда шу! Суна гIайгIане ма хилалаш!

Майра наьрт Пхьармат стелахаьштигашний, шелонний, дарцанний, Iаьржачу буьйсанний дуьхьал вахара Башлам тIе. Цуьнан коьрта тIоьхула стелахаьштигаш лелхара, дарцо дIай-схьай веттара иза, куьйгаш-когаш шелоно дахьийнера цуьнан. Иза Села вара, оьгIазваханчуьра васта ца луш.

Башлам тIе, шена дуьхьал стигалан Iаьрчашка хьалавогIуш майра наьрт гича, Селас меллаша китташна чу уьйзира дарцций, шелой, буьйсий. Аренашкара, Iаннашкара, лаьмнийн басешкара шело, цкъа а ца дешаш Iиллина ло, гIура меллаша Пхьарматана тIаьхьа Башламанан коьрте хьалаяхара. Лайн, шан йийсаре бахана дIахIоьттира Башламанан корта, цкъа а кхин дIа ца яккха, цуо шен коьртах кIайн башлакх хьарчийра.

Мохь туьйхира Селас:

— Айхьа стиглара йихьначу цIарах хьегавойла хьо! Йовхонах хьегавойла хьо! — аьлла. Шен тешаме лай, цхьа бIаьрг болу Iужа, вахийтира Селас Пхьарматана дуьхьал гезан зIенаш а эцна. Башламанан коьрте дIавихкира Iужас Пхьармат оцу зIенашца.

Пхьарматана Iазапна, аьлла, Селас хьалагулйинчу шелоно, гIурано, лайно Башламанан корта, гIорош, дIалецира. Пхьармата лаьтта еанчу цIаро дерриге дуьне дохдира, аренаш, ламанийн басеш, кIорга Iаннаш хаза хьожа йолчу бецаший, тайп-тайпанарчу зезагаший дукъдина дIахIиттийра.

Массо а Iуьйранна дIавихкина волчу Пхьарматана тIедогIу дерриге а олхазарийн эла Ида. Пхьарматан голаш тIе охьахуий, даима цхьа хаттар до цо:

— ХIай декъаза Пхьармат! ХIай къинан Пхьармат! Дохковаьллий хьо, айхьа динчунна? Хьо дохковаьллехь, аса хьавийр вац хьо, ца ваьллехь, хьан доIах дожур ду со!

Шена хин долчу инзаречу Iазапан ойла ца еш, гуттара а цхьа жоп ло Пхьармата:
— ХIан-хIан! Дохко ца ваьлла. Аса адамашна ирс делла, аса адамашна йовхо, серло елла! Дина даьллачу дикачу гIуллакхана дохковала мегар дац!

Ткъа олхазарийн эла Ида, шен болатан зIок, мокхазан тIулгех хьокхий ир а йой, Пхьарматан доIах дажа долало. Пхьармата цхьа узар ца бо. Цуьнан бIаьргаш чу цкъа а тIуналла ца юссу. Доккхачу доьналлица, воха ца вухуш, лов цо и доккха Iазап, и доккха лазар.

Оццу хенахь дуьйна схьа ду-кх вайнехан, наьрт-орстхойн къонаха воьлхуш цахилар. Оццу хенахь дуьйна ду-кх, ламанийн баххьашкахь, даиманна а ца дешаш, дижина Iуьллу луо, ша хьоькхуш, шийла дарц. Пхьармат Башламанан коьрте дIавихкича, цунна Iазапна, аьлла, Селас цига хьалагулдина-кх иза, даиманна а иза йовхонах хьего, цIарах хьего.

Оццу хенахь дуьйна схьа ду-кх шерачу аренашкаххьий, кIоргечу Iаннашкаххьий, ламанийн басешкаххьий хаза хьожа йолу бецашший, тайп-тайпана зезагашший. Оцу хенахь дуьйна схьа ю-кх лаьттахь йовхо, беркат, серло. И йовхо адамашна Пхьармата еана! Ткъа Пхьармат дIавихкина ву оцу Башламанан буьххье. Иза даиманна а доккхачу Iазапехь ву, амма цкъа а лийр вац иза!

Турпал ца ле! Турпал даим веха!