Savaş

— Üš mülaš bu, Dada, cu surta thexh berš? (Уьш муьлаш бу, Дада, цу сурта тIехь берш?)
— Horš masso a vayn gergara naх bu-q… (ХIорш массо а вайн гергара нах бу-кх…)
— Noхçiçöxh jaš bu üš? (Нохчичоьхь Iаш бу уьш?)
— Ha’… (ХIаъ…)
— Cigaxh thom bu, Dada? (Цигахь тIом бу, Дада?)
— Thom bu… (ТIом бу…)
— Mila vu noхçašca thom beš verg, Dada? (Мила ву нохчашца тIом беш верг, Дада?)
— Rußland.

-Dede fotoğraftakiler kimler?
-Hepsi bizim akrabalarımız.
-Onlar Çeçenya’da mı yaşıyorlar?
-Evet…
-Orda savaş mı var dede?
-Savaş var…
-Çeçenlerle kim savaşıyor ded?
-Rusya!

— Oghaz baхnera üš noхçašna, Dada? (ОгIаз бахнера уьш нохчашна, Дада?)
— Baхnera… (Бахнера…)
— İ ċenoš cara doхiyna? (И цIенош цара дохийна?)
— Doхiyna… (Дохийна…)
— Dad, ċenošna hunda baхna üš öghaz, ċenoša hun dinera carna? (Дад, цIеношна хIунда бахна уьш оьгIаз, цIеноша хIун динера царна?)
— Humma a ca dinera-q… Šayna gondaxh derg hallak dan ben — qi humma a ca хäa carna… (ХIумма а ца динера-кх… Шайна гондахь дерг хIаллак дан бен — кхи хIумма а ца хаьа царна…)

-Onlar Çeçenlere kızgınlar mı dede?
-Evet…
-Bu evleri de onlar mı yıktılar?
-Evet…
-Dede, bu evlere neden kızdılar ki, onlara ne yaptı bu evler?
-Evet, hiçbir şey yapmadılar… Onlar etraflarındaki her şeyi yok etmekten başka bir şey yapamazlar…

— Delana ca хäa cara i diniyla? (Делана ца хаьа цара и динийла?)
— Cunna ca хuuš humma a dac! (Цунна ца хууш хIумма а дац!)
— Thakqa Dela öghaz hunda ca vödu carna, Dada? (ТIаккха Дела оьгIаз хIунда ца воьду царна, Дада?)
— Sobar dokqa du cünan… (Собар доккха ду цуьнан…)

-Allah onların yaptıklarını biliyor mu?
-Allah’ın bilmediği hiçbir şey yoktur!
-Peki o zaman Allah neden onlara öfkelenmiyor dede?
-Onun sabrı sınırsızdır…

— Dada, cu Russlandexh jaš vuoniš bu duqa ya dikaniš? (Дада, цу Russlandехь Iаш вуониш бу дукха я диканиш?)
— Dikaniš alsam хila a tarlo… (Диканиш алсам хила а тарло…)
— Thakqa ocu dikaçara cu vuoçärga hunda boytu Noхçiyçoxh i thom? (ТIаккха оцу дикачара цу вуочаьрга хIунда бойту Нохчийчохь и тIом?)

-Dede, peki Rusya’da hangisi daha çok, iyiler mi kötüler mi?
-Muhtemelen iyiler daha çok…
-O zaman bu iyiler neden kötülerin Çeçenya’da savaşmasına izin veriyor?

Başsağlığı (Tezet)

— Xho ċa ve’na, Dada? (Хьо цIа веъна, Дада?)
— Ve’na, san berza khorni. (Веъна, сан берза кIорни.)
— Dad, xho ma duqa jiyra ċa ca voghuš. Stengaxh vara xho qo de dokquš? (Дад, хьо ма дукха Iийра цIа ца вогIуш. Стенгахь вара хьо кхо де доккхуш?)
— So qeçu ghala vaхnera… (Со кхечу гIала вахнера…)
— Mülхaçu ghala? (Муьлхачу гIала?)
— Gamburge. (Гамбурге.)
— Hun dan vaхnera xho ciga, Dada? (ХIун дан вахнера хьо цига, Дада?)
— Tezet dara cigaxh. (Тезет дара цигахь.)
— “Tezet” boхurg hun du, Dada? (“Тезет” бохург хIун ду, Дада?)
— Noхçaš, cxha’ velça, Tezet hottado kertaxh. (Нохчаш, цхьаъ велча, Тезет хIоттадо кертахь.)
— Hunda? (ХIунда?)
— …Cu Tezeta bäхkinçu naхa kadam bo ocu vellaçunna. (…Цу Тезета баьхкинчу наха кадам бо оцу веллачунна.)
— Muхa bo cara i kadam, Dada? (Муха бо цара и кадам, Дада?)
— Cara olu: “Dala geçdoyla, Dala yalsamanexh vovšeх tuхiyla vay masso a!” (Цара олу: “Дала гечдойла, Дала ялсаманехь вовшех тухийла вай массо а!”)
— “Geçdoyla” boхurg hun du, Dada? (“Гечдойла” бохург хIун ду, Дада?)
— …Ocu vellaçungara dälla dolu vuoçu humanna, cunna öghazlo ma yelaxh, Dela, boхurg… (…Оцу веллачунгара даьлла долу вуочу хIуманна, цунна оьгIазло ма елахь, Дела, бохург…)

-Döndün mü dede?
-Evet yavrum.
-Dede uzun zamandır yoktun. Üç gündür neredeydin?
-Başka bir şehre gittim.
-Hangi şehre?
-Hamburg.
-Neden oraya gittin dede?
-Orada bir başsağlığı (tezet) vardı.
-Tezet nedir dede?
-Birisi öldüğü zaman Çeçenler cenaze için avluda toplanırlar.
-Neden?
-Cenazeye gelenlerin başsağlığı dileklerini sunmaları için.
-Bunu nasıl yapıyorlar dede?
– “Dala gech doyla, Dala yalsamanex vovshex tuxiyla vay masso a!” (Allah rahmet eylesin, Allah hepimizi cennette buluştursun!) derler.
-”Allah rahmet eylesin”ne anlama geliyor dede?
-Öfkelenmeyin, günahlarıyla yüzleşecek demek.

— Mila vara i vellarg, Dad? (Мила вара и велларг, Дад?)
— Bozhika nana… (Божика нана…)
— Comgaš yara Bozhika nana? (Цомгаш яра Божика нана?)
— Yacara… (Яцара…)
— Thakqa i hunda yella, Dada? (ТIаккха и хIунда елла, Дада?)
— Šena yillina хan çeq yalla dela yella-q… (Шена йиллина хан чекх ялла дела елла-кх…)

-Ölen kimdi dede?
-Bozhik’in annesi?
-Bozhik’in annesi hasta mıydı dede?
-Hayır…
-O zaman neden öldü?
-Çünkü onun planlanmış yaşamı sona erdi…

— Qhena yara iza? (Къена яра иза?)
— Qi qhena a yacara… (Кхи къена а яцара…)
— Mass šo dara cünan, Dada? (Масс шо дара цуьнан, Дада?)
— Döaztqhe di’… (Доьазткъе диъ…)
— Nemcoyn mattaxh mel хülu i? (Немцойн маттахь мел хуьлу и?)
— Vierundachtzig. (Vierundachtzig.)
— Thakqa, xha döaztqhe di’ šo käaçça xho a liyra vu, Dada? (ТIаккха, хьа доьазткъе диъ шо каьачча хьо а лийра ву, Дада?)
— …İ хuuš Dela ben vac… (…И хууш Дела бен вац…)

-Yaşlı mıydı?
-Çok yaşlı değildi…
-Kaç yaşındaydı dede?
-Seksen dört…
-Almancası nasıl?
-Vierundachtzig.
-Peki 84 yaşına geldiğin zaman sen de ölecek misin dede?
-…Onu sadece Allah bilir…

— Dad, axh so hunda ca vigara xhayca, xho Bozhik volçu vödaš? (Дад, ахь со хIунда ца вигара хьайца, хьо Божик волчу воьдаш?)
— Cqhadelaxh, xho vizhna vara so novqhavoluš. Šozlagha delaxh — xho sanna volun kegiyraçera mettig yac Tezet. (Цкъаделахь, хьо вижна вара со новкъаволуш. ШозлагIа делахь — хьо санна волун кегийрачера меттиг яц Тезет.)
— Suna a li’anera xhöca Tezeta van, Bozhike kadam ban… (Суна а лиъанера хьоьца Тезета ван, Божике кадам бан…)
— Muхa ban vollara xho cünga kadam? (Муха бан воллара хьо цуьнга кадам?)
— Asa cünga eradara: “Bozhik, Dala geçdoyla, Dala yalsamanexh vovšeх tuхiyla vay masso a!” (Аса цуьнга эрадара: “Божик, Дала гечдойла, Дала ялсаманехь вовшех тухийла вай массо а!”)
— İza-m xhöga zje töхna a alalur du, xhuna ištta laaxh. Tuхiy axh? (Иза-м хьоьга зIе тоьхна а алалур ду, хьуна иштта лаахь. Тухий ахь?)
— Tuхa. (Туха.)
— Ha, hara yu xhuna, djatoхa… (ХIа, хIара ю хьуна, дIатоха…)
— …Dada, so Bozhike vist хilla välça — “yalsamana” stenaх olu düycur duy axh suna? (…Дада, со Божике вист хилла ваьлча — “ялсамана” стенах олу дуьйцур дуй ахь суна?)
— Düycur du… (Дуьйцур ду…)

-Dede, Bozhik’e giderken neden beni de götürmedin?
-Birincisi ben giderken sen uyuyordun. İkincisi, cenazeler çocuklar için değildir.
-Ben de Bozhik’e taziye vermek istiyorum…
-Nasıl yapacaktın?
-Ona diyecektim ki: “Allah rahmet eylesin, Allah hepimizi cennette buluştursun!
-İstiyorsan telefon edebilirsin. Arayacak mısın?
-Evet, ara onu..
-…Dede Bozhik ile konuşmamı bitirdiğimde cennetin ne olduğunu anlatır mısın?
-Anlatırım…

Bayrak

— Dad, cara hun do massara a? (Дад, цара хIун до массара а?)
— Xhan? (Хьан?)
— Nemcoša. “Tu-tu-tu” boхuš i šayn mašenaš hunda yekayo cara? (Немцоша. “Ту-ту-ту” бохуш и шайн машенаш хIунда екайо цара?)
— Samuqhadälla, хazaхetaš. (Самукъадаьлла, хазахеташ.)
— Hun хazdellla carna, Dada? (ХIун хазделла царна, Дада?)
— Šäšša tolam bäkqina… (Шаьшша толам баьккхина…)
— Thakqa i bayraqaš a samuqhadälla öхkina cara šayn mašenaš the? (ТIаккха и байракхаш а самукъадаьлла оьхкина цара шайн машенаш тIе?)
— Öхkina… (Оьхкина…)
— Dada, vayn mašenthexh hunda yac noхçiyn bayraq, — noхçašna bürkanaх lovza ca хäa? (Дада, вайн машентIехь хIунда яц нохчийн байракх, — нохчашна буьрканах ловза ца хаьа?)
— Noхçašna šaderrig a dan хäa!.. (Нохчашна шадерриг а дан хаьа!..)
— Thakqa üš hunda ca lovzu bürkanaх, Deutschland sanna, — suna noхçaškxha хila ma läara? (ТIаккха уьш хIунда ца ловзу буьрканах, Deutschland санна, — суна нохчашкхьа хила ма лаьара ?)
— Yiš yac cera… Šayna çöxh jan ċenoš dan dezaš bu üš… (Йиш яц цера… Шайна чоьхь Iан цIенош дан дезаш бу уьш…)
— Rußland-c doхiyna dolu ċenoššiy? (Rußland-c дохийна долу цIеношший?)
— Ha’… (ХIаъ…)

-Dede bunlar ne yapıyorlar?
-Kim?
-Almanlar. Arabalarıyla ses çıkarıyorlar: “Tu-tu-tu”.
-Kutlama yapıyorlar.
-Neyi kutluyorlar dede?
-Galibiyetlerini…
-Ve arabalarına da bayraklarını asmışlar, mutlu oldukları için mi?
-Evet…
-Dede, neden senin arabanda Çeçen bayrağı yok, Çeçenler futbol oynamayı bilmiyorlar mı?
-Çeçenler her şeyi yapabilirler!
-O zaman neden Almanya gibi futbol oynamıyorlar? Ben de Çeçenleri desteklemek istiyorum.
-Oynayacaklar… Evlerini yeniden inşa ettikleri zaman…
-Rusların yıktıkları evleri mi?
-Evet…

— Dada, ċenoš dina bövlaça lovzur buy noхçiy masso a sanna? (Дада, цIенош дина боьвлача ловзур буй нохчий массо а санна?)
— Dala muqhalaxh! (Дала мукъалахь!)
— Dad, suna cqhaçunna Deutschland-egaxha хilla läa, megar duy? (Дад, суна цкъачунна Deutschland-егахьа хила лаьа, мегар дуй?)
— Megar du, хila, xhayna laaxh… (Мегар ду, хила, хьайна лаахь…)

-Dede, evlerini inşa etmeyi bitirdiklerinde, herkes gibi mi oynacaklar?
-İnşaAllah (Allah’ın izniyle)!
-Dede, Almanya için kutlama yapmak istiyorum, yapabilir miyim?
-İstiyorsan yapabilirsin…

-Öldüğümde kabrime tuz taşından bir mezar dikin, bazen de kabrimi ziyaret edin!

Baba ölmüş. Üç kardeş babalarının vasiyetini yerine getirmiş. Gömdükten sonra kabrinin başına tuz taşı dikmişler.

Bir süre sonra üçü de babalarını kabre ziyarete gitmiş. Ziyaretler tekrarlandıkça mezar taşının alçaldığını fark etmişler. Büyük olan kardeş:
-Babamızın mezar taşı günden güne alçalıyor, bunu beklemeliyiz, demiş.

Diğer ikisi bu öneriye razı olmuş. Kabri beklemeye ilk üç gece büyük kardeş gitmiş. Taşın yüksekliğini işaretleyip beklemeye koyulmuş. Üç gecelik nöbet sırasında da uyuyakalmış. Doğal olarak taş da alçalmış.
Babalarının mezar taşını beklemek üzere ikinci nöbeti ortanca kardeş almış. Ağabeyi gibi üç gece boyunca da uyuyakalmış. Üçüncü gün baktığında mezar taşının daha da alçaldığını görmüş.

Mezar taşını beklemeye son olarak küçük kardeş gitmiş. Bir zaman sonra gözlerinden uyku akmaya başlamış. Ama kendisini zorlamış, uyumamış. Vakit gece yarısını geçmiş. İşte o zaman gökyüzünden mezar taşının üstüne doğru bir karartı inmeye başlamış. Karartı yaklaşıncaya kadar sesini çıkarmamış. Sonra:
-Hey, karartı, necisin sen? İn misin cin misin? demiş.

Daha da yaklaşan karartıdan cevap alamamış. Genç oğlan yayını gerip bir ok atmış. Karartıya bir zararı dokunmamış. Karartı ine ine babasının mezar taşına kapanıvermiş. Genç oğlan da sıçradığı gibi onun üstüne oturmuş. Karartı, üstündeki genç oğlanla birlikte yedi kat göğe zıplamış. Fır fır dolandıktan sonra geri yere inmiş. Yağız ata dönüşmüş. Şaha kalkıp çifteler savurduktan ve iyice silkelendikten sonra:
-Artık sırtımda hiçbir şey kalmamıştır, demiş.

Üstündeki genç oğlan:
-Doğru, sırtında benden başka hiçbir şey yok, demiş.

O zaman yağız at cevap vermiş:
-Bu geceden ve bu günden itibaren sahibim sensin. Başın sıkıştığında şu kılı yak hemen yetişirim.

Kuyruğundan koparttığı kılı genç oğlana verdikten sonra gitmiş.

Genç oğlan kılı cebine koyduktan sonra ikinci gece de babasının mezar taşını beklemeye başlamış. İlk gece ki gibi gözlerinden uyku akmaya başladığı sırada, gökten bir karartı inmeye başlamış. Ak karartı iyice yaklaşıncaya kadar genç oğlan sesini çıkartmamış. Sonra:
-Yaklaşma sakın ak karartı! Canını yakarım! demiş.

Karartı durmamış. Genç oğlan yayını gerip ak karartıya bir ok atmış. Ak karartıya bir zararı dokunmamış. İne ine babasının mezar taşının üstüne kapanıvermiş. Babasının kabrini bekleyen genç oğlan da sıçradığı gibi ak karartının üzerine oturmuş. Ak karartı üstündeki delikanlıyla birlikte yedi kat göğe yükselmiş; fır dolana geri yere inmiş, kır ata dönüşmüş. Şaha kalkıp çifteler savurup sonra bir iyice silkinmiş:
-Artık sırtımda bir sinek bile kalmamıştır, demiş.

Kır atın üstündeki delikanlı:
-Doğru, sırtında benden başka hiçbir şey yok, demiş.

O zaman kır at, kuyruğundan bir kıl kopartıp delikanlıya uzatmış:
-Artık senin emrindeyim. Başın sıkıştığı an, sana gerekli olduğunda bu kılı yak, hemen yetişirim, demiş.

Genç oğlan kılı cebine koyup kır atı serbest bırakmış.

Nihayet üçüncü gece gelmiş. Küçük kardeş babasının mezar taşını beklerken, yine ilk gece ki gibi gözlerinden uyku akmaya başlamış. Üçüncü gece mezar taşına inen karartı da delikanlıyı sırtından atamayınca doru ata dönüşmüş. Doru at ta diğer iki at gibi:
-Artık senin emrindeyim. Başın sıkıştığı an, sana gerekli olduğum zaman bu kılı yak, hemen yetişirim, demiş ve kuyruğundan çıkarttığı kılı ona vermiş. Sonra kır donlu at da diğerleri gibi savuşup gitmiş.

Üç gün üç gece böylece geçtikten sonra, iki büyük kardeş küçük kardeşlerinin babalarına ait olan mezar taşını nasıl beklediğini görmek için yanına gitmiş. Taşın alçalmadığını, işaretlenen yerde durduğunu görmüşler. Bu arada iki ağabey bir beyin at yarışı düzenlediğini duymuşlarmış. Bey kimin atı birinci gelirse sahibine kızını verecekmiş.

İki büyük kardeş yarışı görmek, belki de katılmak için hazırlanmış. En küçükleri onlardan kendisinin de götürülmesini istemiş.
-Senin ne işin var, ne yapacaksın orada? demişler.

At yarışında birinci gelecek olana beyin kızını vereceği şenliğe katılmak için iki büyük kardeş babalarından kalan eşeğe binerek yola çıkmışlar.
Küçük kardeş, ağabeyleri gittikten sonra dışarı çıkmış. Yağız donlu atın verdiği kılı cebinden çıkartmış. Merakla kılı yakmış. Kıl daha yanıp bitmeden yağız donlu at karşısına dikilmiş. Güzelce hazırlanıp ata binmiş, bey şölenine katılmak üzere yola çıkmış.

Eşekle giden ağabeylerinin arkasından yetişmiş. Onlara selam vermiş, cevap almaya kalmadan gözden kaybolmuş. Ardı sıra bakan iki kardeş şöyle demiş:
-Bu atlı bize de, evde bıraktığımız biraderimize de benzemiyor.

Yağız donlu at, binicisi dizgin boşalttıkça rüzgarla yarışmış, dizginleri kastıkça arşa sıçramış, sahibini düğün evine ulaştırmış. Köye girer girmez karşılaştığı kalabalığa şenliğin nerede olduğunu sormuş. Onlardan bilgi alıp bey kapısına gitmiş. Kapıda duran beye selam vermiş.
-Atı birinci gelene beyin büyük kızını vereceğini işittim geldim, demiş.

Bey:
-Atlı, sen geç kaldın. Cins at sahipleri yiğitler yola çıkalı tam üç gün üç gece geçti, demiş.
-Sayın bey, yarışta birinci gelmenin koşulu nedir? Bu koşulu yerine getirmeye çalışacağım.

Bey cevap vermiş:
-Başlam’ın eteğinde bir pınar vardır. Pınarın yanında bir ahlat bulunmaktadır. Dibinde kızımın güğümü durmaktadır. İçinde de kızımın adının yazılı olduğu yüzük vardır. Yüzüğü alıp getiren bu yarışmanın birincisi olacaktır. Kızımı da ona vereceğim.

Delikanlı atı hedefe çevirip dizgin boşaltmış. Hayli yol aldıktan sonra diğer yarışmacılara yetişmiş, onları geride bırakıp öne geçmiş. Dağ içine girip pınarı bulmuş. Ahlatın altındaki güğümün içinden, bey kızının adı yazılı olan yüzüğü alarak geri dönmüş. Beyle kalabalık birinciyi beklemekteymiş. Genç oğlan, bey kapısına ulaşır ulaşmaz duvardan atlayarak öbür tarafa geçmiş, yüzüğü pencerede duran büyük kıza atmış.

Yarışın birincisi olan delikanlıya kızını veren bey, üç gün üç gece şenlik yapmış; dördüncü gün kızını da, delikanlıyı da uğurlamış.

En küçük kardeş eve ulaşmış. Bey kızını gözden ırak bir yere yerleştirdikten sonra baba evine dönüp eskisi gibi işiyle gücüyle uğraşmaya başlamış. Bir müddet sonra ağabeyleri dönmüş. Onlara sormuş:
-Beyin kızını kim aldı? Yarışmada kimin atı birinci geldi?

Ağabeyleri cevap vermiş:
-Kim kazanmışsa kazanmış, sana ne? Hem sana da hiç benzemiyordu.

Ertesi gün üçü de şunu duymuş. “Aşağıdan bakınca yukarısı, yukarıdan bakınca aşağısı görünmeyen uçurumdaki yuvadan, kim iki şahin yumurtası getirirse, bey ortanca kızını verecekmiş.”

İki büyük kardeş bu yarışı kazanabilme umuduyla eşeğe binip yola çıkmış. Kendisinin götürülmesini isteyen küçük kardeşlerine kulak bile asmamışlar.

O da ikinci kılı yakmış. Kıl daha yanıp bitmeden kır donlu at yanında bitivermiş. Genç oğlan yeni elbiseyi giyip hazırlanmış, kır donlu ata binip ileri atılmış. Büyük kardeşlerinin ardından yetişmiş. Onlara selam verip geçmiş. Cevap almaya kalmamış, gözden kaybolmuş. Onun ardından bakakalan iki ağabey:
-Evdeki kardeşimize hiç benzemiyor. Bey kızını bu alır işte, demiş.

Genç oğlan bey kapısına varmış. Beyin yanında da konuklar varmış. Herkes toplandıktan sonra bey ilan etmiş:
-Aşağıdan bakınca yukarısı, yukarıdan bakınca aşağısı görünmeyen yuvadan, iki şahin yumurtası getirene ortanca kızımı vereceğim.

Delikanlı diğerleriyle birlikte uçurumun dibine varmış. Kır atına sormuş:
-Bu yarışı ne yaparsak kazanabiliriz?
-Dağın etrafında bu yarışa katılmak için gelmiş pek çok insan var. Endişelenme! Dizlerinle göğsümü sıkarak çatlat, kırbacını acımaksızın sağrımda şaklat, yerleri gökleri inleten naralar at! Ön toynaklarımla yol açarım, arka ayaklarımla genişletirim ve seni o şahin yuvasına eriştiririm.

Delikanlı atının dediğini yapmış: Dizleriyle göğsünü sıkarak çatlatmış, kırbacını acımaksızın sağrısında şaklatmış, yeri göğü inleten naralar atmış. Kır at, ön ayaklarıyla yol açmış, arka ayaklarıyla genişletmiş ve sahibini şahin yuvasına eriştirmiş. Yuvaya ulaşan delikanlı aşağıdaki beye seslenmiş:
-Yuvada şahin yok, iki yavrusu var ne yapayım?

Bey yavruları getirmesini söylemiş.

Delikanlı iki şahin yavrusunu alıp gelmiş, ortanca kızın penceresinden içeriye atmış. Bey, üç gün, üç gece şenlik yapmış, dördüncü gün de kızını genç oğlanla birlikte uğurlamış.

Ortanca kızı da ablasının yanına gizledikten sonra baba evine dönüp işine gücüne koyulmuş. Ağabeyleri eve dönünce de beyin kızını kimin aldığını sormuş. Diğerleri cevap vermiş:
-Ortanca kızı kır atlı biri aldı. Ama hiç de sana benzemiyordu doğrusu.
-Bana benzeyip benzememesi önemli değil. Size benziyor muydu bari?

Bir zaman sonra, altmış metre derinlikteki nar kuyudan koçu çıkarabilecek olana bey, en küçük kızını verecekmiş diye duymuşlar. Küçük kardeş ağabeylerinden kendisini de götürmelerini istemiş. Diğerleri onu eskisi gibi azarlamışlar. Sonra da eşeğe binip yola çıkmışlar.

Onlar yola çıktıktan sonra delikanlı üçüncü kılı da çıkartıp yakmış. Kıl daha yanıp tükenmeden doru donlu at yanında bitivermiş. Doruyu gelin gibi, kendisini de güvey gibi hazırlayıp yola koyulmuş. Ağabeylerinin arkalarından yetişmiş. Onlara selam vermiş. Daha cevap vermeye kalmadan gözden kaybolmuş.

Bey kapısına varmış. Her yandan gelen yarışmacılarla meraklılar da oradaymış. Bey ilan etmiş:
-En küçük kızımı altmış metre derinlikteki dar kuyudan koçu çıkartacak olana vereceğim.

Oradakiler şaşkınmış. Delikanlı atına danışmış:
-Bir şey yapabilir miyiz?
-Yeri göğü inleten naralar at, kırbacını acımadan sağrımda şaklat! Ön ayaklarımla toprağı kazarım, arka ayaklarımla geriye atarım. Seni kuyunun dibine eriştiririm.

Delikanlı dorunun dediğini yapmış, yeri göğü inleten naralar atmış, kırbacını acımadan sağrında şaklatmış. Ön ayaklarıyla toprağı kazan, arka ayaklarıyla geriye doğru atan doru, delikanlıyı koça eriştirmiş. Koçun boynuzundan yakalayıp yukarıya atılmış. Fakat koçun boynuzu kopmuş, geri kuyuya düşmüş. O sırada en küçük kız pencereden bakıyormuş; yiğidin başına gelenleri görünce bağırmış:
-Dikkat et! Koçu kurdun yakaladığı yerden tut!

Delikanlı hızla geri dönmüş. Koçu boynundan tutup kuyudan dışarı çıkarmış. Genç kızın bulunduğu pencereden içeriye atmış. Orada bulunanlar da üç gün üç gece şenlik yapmış. Dördüncü günü de bey en küçük kızını delikanlının yanına katıp uğurlamış.

Genç oğlan bu üçüncü kızı da ablalarının yanına götürmüş. Doruyu da yağızla kır atın bulunduğu ahıra bağlamış. Oradan baba evine dönmüş, ağabeylerini beklemeye başlamış.

Nihayet ağabeyleri de şenlikten dönmüş. İkisi de en küçüklerine şöyle demişler:
-Doru atla altmış metre derinlikteki dar kuyudan koçu çıkartıp yarışmada birinci gelen genç hiç de sana benzemiyordu doğrusu.

Küçükleri şu cevabı vermiş:
-Onun bana benzeyip benzememesi önemli değil. Ama o bana benzemeyen delikanlının yarışmada kazandığı üç kızı da, yağız donlu, kır donlu, doru donlu atları da size gösterebilirim.

Delikanlı üç ahırdan, beyin üç dilber kızını da evden çıkartıp ağabeylerinin karşısına dikmiş.

Üç atı gelin gibi, kendileri de güvey gibi süslenmişler. Atları arabaya koşup üç bacıyla birlikte beyin evine gitmişler. Bey gelinlerle damatlar için düğün dernek kurmuş. Yedi gün yedi gece devam eden düğün dernekte insanlar da gönüllerince eğlenmişler. Bey malının mülkünün yarısını onlara verip evlerine uğurlamış.

Üç kardeş ve eşleri üç gelin, kendi yuvalarına dönmüşler. Ağız tadıyla mutlu bir ömür sürmeye başlamışlar.

Çeçence’den tercüme eden: Tarık Cemal Kutlu
Kaynak: Çeçen Masalları

______________________________________________________________________

Qo vaša

Cxhana den qo khant xilla. Vexaš xiyla xan yälça, dena çhogha camgar qetta.
— So qu camgarx vala mega, to a ca luš, — älla, das, šen qö a khant, qayqina šena the a valiyna, cärga veset dina, — So velça, suna, tüxan thulgax day, çurt a dogha, naggaxh thedüyliy, koš the a hitta. Bertaxh a je, dic a ma de, von xila atta du, dika xila xala du šuna.

Ocu camgarx to ca luš, da qelxina, tqha buxavisinçu qaa khanta, šešan den veset qoçušdeš, dena tüxan thulgax dina çurt a döghna, šayn da djaverziyna.

Cxha xan yällaçu xenaxh hara qo khant, šayn den koša the exa völla. İštta horš lelaš, šešan dena döghna tüxan çurt zhimluš xilar xaadella khentašna. Vokqax volçu vašas älla zhimax volçu šina veše:
— Hara vayn den košana vay döghna çurt laxluš du, hara larda deza vay, — älla.

Cu thexh bart a xilla, xhalxarçu qaa busa vokqax volu vaša vaxana den çurt larda. Den çurtana bilgalo a yina, çurt larda xi’naçu vokqax volçu vešina, qaa a busa nab qetta, den çurt lardeš jaçu zaman çoxh. Den çurt qara yinçu bilgalonal zhimdella kariyna. Šolghaçu roghana yukqhera vaša vaxana den çurt larda. Çürtana thexh bilgalo a yina, oxhavizhna yukqhera vaša a. Cunna a, vuqu vešina sanna, nab qetta. Qoalghaçu diynaxh xhäzhça, xhalxaçul a çurt laxdella kariyna. Thäxxhara a zhimax volu vaša vaxana den çurt larda. Šena mel çhogha nab theghörtiça a, nab ca qötüytuš, çurt lardeš jaš xilla zhimax volu vaša. Büysa yuqhal thex yällaçu xenaxh, stiglara oxha a be’na, cxha järzha boda theghörtina den çürtana.

Boda dikka gera qaççalc, jadda a jiyna, khanta, vist a xilla, älla:
— Hay suna thegherta boda, xho hun yu? Sa du xho ya zhin du xho? Distxila! Boda, humma a ca oluš, qin a gerga ghertaš xilla. Khanta jad a özna, pxa töxna. Thakqa a yuxa ca boluš, khentan den çurta the qetta boda. Khant, qossavella, bodanna the xi’na. Khant šena the xi’ça, bodano vadiyna vorhe a stigalan järçaška väkqina. Cu stiglan järçaškara kerçaš, yuxa lätta bössiça, khora sanna järzha din xilla, djahoitina järzhaçu bodanax. Lätta thexh ira a höttina, lestina, begabella din:
— Hinca-x daciy suna thexh cxha a huma, — älla. Buqha thexh xi’na jaçu khanta älla:
— Qin huma-m dac xhuna thexh, so khant-m vu. järzhaçu gilano zhop della:
— Taxana-txovsa düyna xhan dolaxh bu so, xho ben qin da vocuš. Xho xolçuhöttinçu mürexh, xhayna so ma iššinexh, hara san ċoganan merz bagor axha, so theqoçur bu xhuna.

Khantana ċoganax bäkqina merz a bella, djabaxana järzha gila. Govran ċoganax bäkqina merz šen kisana a billina, šolghaçu busa a den çurt larda oxhaxi’na zhimax volu vaša. Xhalxarçu busa sanna, lerina, qunna nab theghörttinçu xenaxh, stiglara oxhaxhädda khayn ghalart. Gergga qaççalc, jadda a jiyna, khanta älla:
— Suna gerga ma gherta, asa lazor du xho, khayn ghalart.

Qin i socurg a ca xilla, jad özna, pxa töxna khanta. Šena pxa töxça a, šek ca doluš, khentan den çurtana the qetta khayn ghalart. Cunna a, qossavella thexi’na, çurt lardeš jen khant. Xhalaikqina, vorhe a stigala xhala a dälla, cigara kerçaš lätta oxhadössinçu khayçu ghalartax sira din xilla djahöttina.
— Hinca-m maja-moza a xir bacara suna thexh, — älla, lestina, begabella sira din.
— So sanna volu khant ben, qin huma dac xhuna thexh, vir-beqha, — älla, vistxilla khant.

Thakqa khayçu dino, šen ċoganax bäkqina merz a luš, khante älla:
— Hinca xhan dola beli so. Xolçuhoitina, sögara gho ešna, so xhašt ma xillinexh, hara merz bagor axha, so theqoçur bu xhuna.

Khanta, bäkqina merz kisna a böllina, sira din djabaxiytina. Yeana theqäçna qoalgha büysa a. Khant den çurt lardeš jaçu xenaxh, toxara sanna, merza nab theghörtina cunna. Ocu busa theghörtina ghalart a, khanta, thera oxha ca vussuš, karadaliyça, cunax rasxa din xilla. Co a, vuqu šina dino sanna:
— Xhan dola beli so, xho xolçuhöttiça, xhayna gho ešnaçu mettexh, hara merz bagor axh, — älla, ċoganax bäkqina merz bella. İza a, vüš sanna, bälla cxhana aghor djabaxana.

Qo dey, qo büysiy djadälça, šayn zhimax volu vaša volçu vaxana vokqax volu ši vaša, co den çurt muxa lardo xhazha. Šäš yinçu bilgalonal çurt laxdella ca kariyna qarna. Cxhana diynaxh vokqax volçu šina vešina xezna, xäxkiça, din xhalxabällaçunna šen yoj a luš, elo govraš xoxküytu, älla. İ ši’ ciga vaxa keçvelça, ša a vaiytaxhara, älla zhimax volçu vašas.
— Axh cigaxh dan humma a dac, ya xhan cigaxh ghullaxk a dac, — älla, çovxiyna xilla cara zhimax volu vaša.

Vokqax volu ši vaša šayn dex yisinçu virna xhalxay, thexhay a xi’na, vaxa novqha välla, elo govraš a xaxkiytina, govr xhalxayälla, xhünar töllaçunna, yoj luçu toyne xhazha. Vokqax volu ši vaša djavaxançul thäxha, aravällaçu zhimax volçu vašas, ša xhalxa bäkqina merz, kisnara sxha a bäkqina, bagiyna, cunax hun xülu xhazha. Merz bägna balale, beana sxhaikqina, khanta düxxhara läcna, xhargha sanna bolu järzha din. Dika, lerina keçvella, cu dina a xi’na, elan toyne vaxa djaikqina zhimax volu vaša. Vöduš, xhalxa viraxh djavaxançu šina vešina thäxha qi’ça, cärga salam a luš, carna vovzale, thex’ikqina i šen dinaxh, üš salam djaeca qüuš, ca qüuš. Šina vašas älla xilla, thäxha a xhäzhna:
— Ma vayša çovxiyna, ċaxh vitinçu vayšinnan vešex a, vayšinnax a tera vac i vaxana bere, — älla.

Urx xecna yitça, moxaca çexkalla qhüysuš, yuxaözça, stiglan järçaška xhalaghertaš, vadiyna elan yürta djaqaçiyna järzhaçu dino zhimax volu vaša. Yürta çu ma vüyllinexh, theqäçnaçu tobane, elan toy miçxha du, älla, xättiça, yürtaxoša diyca a diycina, elan ghalin ghope vaxana khant. Kethaxh lättaçu ele salam a della, khanta älla:
— Xäxkiça, govr xhalxayälla xhünar töllaçunna, elo šen yoj lo, älla, xezna voghu so.

Elo khante älla:
— Dinan bere, xho thäxhavisna. Dika doy dolu bereš govraš xaxka baxana qo dey, qo büysiy xan yu.

Thakqa vistxillaçu khanta älla:
— Siylaxh ela, xhuna hun bilgalo yan yeza din xhalxabällaçu khanta? İ bilgalo xhuna theqaço xhozhur vara so.

Elo zhop della:
— Bašloma khel qäçna, oxhadoghuš šiyla šovda du. Cu šovdan yisttexh lättaçu leqaçu qura khel, bilgalonna, yillina san yöjan khudal yu. Ocu khudal çu tesna co pjelgax yullu çhug yu, san yöjan ċe a thexh.
Xhalxa theqäçnaçu bereço cu khudal çüra pjelgax yullu çhug sxhaqaço yeza. Cünga lur yu as sayn yoj.

Elo dan dezarg šega ma-darra diyciça, šen dinan urx sxha a oziyna, khentiyn toba djayaxançu lorax šen gila a berziyna, iza urxana malbina bitina khanta. Dikka neqh binçul thäxha, xhalxa djabaxançu berešna thäxha a qi’na, üš thäxha a bütuš, xhalxavälla, lam çu a qäçna, cigaxh šovdana yistexh bolçu qura ullorçu khudal çüra elan yöjan ċe thexh yolu çhug a yaxhaš, ċexha virzina šina vešin zhimax volu vaša. Elan yöjan çhug a yaxhaš, govraš xaxka baxana bereš ċa qoçu larbeš jaš ela a, cünan toyne guldella adamaš a xilla. Khanta mavogghura elan ghopan kerta thöxula din dexha a ökqüytuš, cünan yoj yolçu kore šen gila tesna. Korax araxhözhuçu yoje ša yeana çhug qössina khanta.

Govraš xaxka baxançu naxal, qünan din xhalxa balarna, qu khante šen yoj a luš, qaa diynaxxhiy, qaa busiy lovzar dina elo. Döalghaçu diynaxh khant-yoj novqha däkqina.

Veana ċa qäçça, ša yaliyna elan yoj nacqharçu ċa çu dja a laçqhiyna, ša xhalxa çoxh visinçu ċa çu a vaxana, parghatvälla jaš xilla khant. Lovzarga vaxana ši vaša a veana ċa qäçna. Šen šina vešega xättina zhimax volçu vašas:
— Xhan yäkqi elan yoj? Xhenan govr xhalxayälla toynexh? — älla. Šina vašas älla:
— Xhox tera vacara iza. Xha’a a yäkqiça a, xhuna hun bala bu cünan? Šolghaçu diynaxh a xezna qaa vešina:
— Laxara xhala xhäzhça, boxh a ca guš, oxhaxhäzhça, bux a ca guš bolçu leqaçu berdax binçu bena çüra leçanan ši khorni yeançu khantana, elo šen yoj lo, — älla.

Ša a vaiytaxhara aša, älça, šešan zhimax volu vaša a ca voüytuš, elan yoj yakqalur yacara-texha vayšinga hinca muqhana a, älla, vokqax volu ši vaša vaxana, šayn vira a xi’na. Buxavisinçu vašas šen kisnara šolgha merz bagiyna. Duqa xan yalale, beana sxhaikqina sira din. Dika duxar the a düyxina, lerina keç a vella, šen dinaxh araikqina zhimax volu vaša. Novqha djavöduš, šen šina vešina thex’ikqina hara. Djadella salam djaeca üš ca qüuš, sxhadella zhop xaza hara ca qüüš, siraçu dino vadiyna, thex’ikqina khant. Šina vašas thäxha a xäzhna, älla:
— Ma vayša ċaxh vitinçu vešex tera vac iza, co elan yoj yokqur yu xhuna.

Šen šed qoçexh, mel dolu adam a guldina, ela jaš, vaxana djaqäçna zhimax volu vaša. Derrige a adam guldella dälça, elo djaqayqiyna:
— Loman berdax bolçu leçanan bena çüra ši khorni yeançu khante šen yoj lo ša, — älla.

Ocu adamašca vaxana, leqaçu loma khel dja a höttina, šen siraçu gile xättina khanta:
— Hinca hun diça, tölur dara vayša? — älla. Sirçu dino šen dega älla:
— Qu lomana go bina duqa adam du, xhünar qhovsa deana, xho humma a voxa ma voxalaxh. Dag the bog hottoš, ši gola thetajae suna, çozh morcuš çözhe šed a toxa. Quztqhe qaammo sanna moxh toxa, xhalxarçu kogašca ghašloyn neqh bokquš, thäxharçu kogašca vordanan neqh bokquš, ocu leçanan bena the qaçor vu asa xho.

Khanta, šen dino šega ma-allara, dag the bog hottoš, gola tajiyna, çözhe šed töxna, quztqhe qaammo sanna moxh-ċogha töxna, sira din thetajiyna. Xhalxarçu kogašca ghašloyn neqh bokquš, thexharçu kogašca vordanan neqh bokquš, loman berdaš xercoš, leçanan bena the qäçna sira gila. Bena ullo qäçnaçu khanta, ele oxha moxh töxna:
— Leça dac benaxh, cünan ši khorni yu, hun de ša! — älla.

Elo i khorneš sxhayalae älla, zhop della. Leçanan ši khorni yan a ye’na, yöjan korax çuqössina khanta. Qaa diynaxxhiy, qaa busiy toy a dina, khante šen yo! a yella, novqha väkqina, ċa xhazhiyna elo. Ša yaliyna elan yoj, toxara, xhalxa yaliyna cünan yiša yolçu, ċa çu dja a laçqhiyna, parghatvälla, oxhaxi’na zhimax volu vaša.

Ċa veançu šina veše xättina buxarçu vašas:
— Elan yoj xhan yäkqina? — älla.
— Siraçu dinaxh veançu bereço yäkqi elan šolgha yoj a, humma a xhox tera a vacara iza, — älla, zhop della šina vašas.
— Sox tera ca xillexh a, šüšinnax tera muqha a xila velara iza, — älla, zhop della zhimax volçu vašas.

Qoalgha yoj, quztqha ärša khorga yolçu ghu çüra ka xhala-bäkqinçunna lo elo, älla, xabar xezna vezharšna. ZHimax volçu vašas ša vaiytaxhara, älça, xhalxa sanna, iza çovxa a vina, vira the a xi’na, šäšši’ novqha välla vokqax volu ši vaša. Ši vaša novqha välla duqa xan yalale, kisnara sxhabäkqina, qoalgha merz a bagiyna khanta. Beana, sxhaikqina khanta qoalgha läcna xilla rasxa din. Dügu nuskal sanna, šen din keçbina, nuskal dalo khant sanna, ša a keçvella, novqha dälla hara ši’. Novqha djavöduš, šen šina vešina thäxhaqi’na, cärga salam della qo. Qünan sapam sxhaeca üš ca qialuš, thex’ikqina zhimax volu vaša. Vaxana elan ghope qäçça, cigaxh kariyna qunna masso a maxkara bäxkina nax. Elo, naxana yukqhe a välla, qayqiyna, quztqha ärša khorgaçu ghuna çüra ka sxhabäkqinçu khante šen yoj lo ša, älla.

Masso a cecvälla visina. Khant šen rasxaçu dinax dagavälla, vayšinga hun dalur dara-teša, älla. Rasxaçu dino khantana zhop della:
— Ša qoa ca beš, arenaš jadoš moxh toxiy, çozh dagoš šed toxa šena. Xhalxarçu kogašca latta oxkuš, thexharçu kogašca latta nacqhar qüysuš, ša ghuna buxa qaçor vu xho. Thakqa ka sxha a ecna, xhalader du vayša.

Dino šega ma allara, arenaš jadoš moxh töxna, gila or the tesna khanta. Rasxaçu gilo xhalxarçu kogašca latta oxkuš, thexharçärca iza nacqhar qüysuš, kana the qaçiyna khant. Buxa ma qeççinexh, katöxna maja a läcna, ka xhalabadiyna khant voghuš, köman maja a yälla, xecabella yuxa or çu baxana iza. Cu zaman çoxh ghalin korax araxhözhuš jaçu yoja, khantana xilla xarco a gina, moxh töxna:
— Daqhaza ma vala xho, zhima qhonax! Barzo locuçüra, hunda ca locu axha iza? — älla.

Govraca yuxa çu a ikqina, katöxna vortana thera a läcna, ka xhala a bäkqina, lastiyna yoj yolçu korax çuqössina khanta ka. Ciga guldella mel dolçu adamana qaa diynaxh, qaa busiy toy a dina, šen zhimax yolu yoj a yella, ċa vaxa novqha väkqina elo qaa vešex zhimax volu vaša. Ša yaliyna elan qoalgha yoj, šayn yizhariy bolçu dja a laçqhiyna, rasxa din vazha ši din bolçu bozhli çoxh dja a xhulbina, šen vezhariy sxhaqaçale, vaxana oxhaxi’na khant.

Elo qayqiyna xhünar töllaçunna yoj luš xillaçu toynexh a jiyna, ċa veana ši vaša. Buxaxh jaçu šayn zhimax volçu vešega älla šina vašas:
— Ma xhox tera vacara-q, elan yoj qhevsinçoxh, rasxaçu dinaxh quztqha ärša khorgaçu ghuna çüra ka xhalabäkqina zhima khant.

Zhimax volçu vašas älla:
— İ khant sox tera ca xillexh a, co xhünarš tölla yäkqina qo yoj a, cünan xhünarš toliyna järzha, sira, rasxa qo din a asa goytur-m bu šuna, — bozhlara sxhaoziyna qö a gila a, sov ċa çüra arayäkqina xazalla gharayälla yolu elan qö a yoj a šina vešina xhalxa hottiyna zhimax volçu vašas.
— Vay das dina veset dagara dja ca dolu suna: von xila atta du, dika xila xala du bertaxh jelaš, ällera co. Qhastade šayna nuskal a, din a, — älla zhimax volçu vašas cecbövlla lättaçu šen vezharina.

Dügu nuskalš sanna doy keçdina, nevcariy sanna šaii keçbella, poštanna qo din a bözhna, ela volçu vaxana qo vašiy, ceran zudariy, qo yišiy.

Baxana nevcariy a, šen mexkariy a ša volçu qäçça, šen šed qoçexh mel dolu adam a guldina, vorh diynaxh, vorh busiy dokqa lovzar a dina, ša da volçu doxnax ax däxniy šen nevcaršna a, mexkaršna a della, ċa xhovsiyna elo üš.

Bäxkina ċa a qäçna, merzaçu bezamca, ċençu dagca, dokqaçu irsaca baxa xövšina qo vašiy, ceran zudariy, qo yišiy.
_________________________________________________________________________

Кхо ваша

Цхьана ден кхо кlант хилла. Вехаш хийла хан яьлча, дена чlогlа цамгар кхетта.
— Со кху цамгарх вала мега, то а ца луш, — аьлла, дас, шен кхоь а кlант, кхайкхина шена тlе а валийна, цаьрга весет дина, — Со велча, суна, туьхан тlулгах дай, чурт а догlа, наггахь тlедуьйлий, кош тlе а хlитта. Бертахь а lе, диц а ма де, вон хила атта ду, дика хила хала ду шуна.

Оцу цамгарх то ца луш, да кхелхина, ткъа бухависинчу кхаа кlанта, шешан ден весет кхочушдеш, дена туьхан тlулгах дина чурт а доьгlна, шайн да дlаверзийна.

Цхьа хан яьллачу хенахь хlара кхо кlант, шайн ден коша тlе эха воьлла. Иштта хlорш лелаш, шешан дена доьгlна туьхан чурт жимлуш хилар хааделла кlенташна. Воккхах волчу вашас аьлла жимах волчу шина веше:
— Хlара вайн ден кошана вай доьгlна чурт лахлуш ду, хlара ларда деза вай, — аьлла.

Цу тlехь барт а хилла, хьалхарчу кхаа буса воккхах волу ваша вахана ден чурт ларда. Ден чуртана билгало а йина, чурт ларда хиъначу воккхах волчу вешина, кхаа а буса наб кхетта, ден чурт лардеш lачу заман чохь. Ден чурт кхара йинчу билгалонал жимделла карийна. Шолгlачу рогlана юккъера ваша вахана ден чурт ларда. Чуьртана тlехь билгало а йина, охьавижна юккъера ваша а. Цунна а, вукху вешина санна, наб кхетта. Кхоалгlачу дийнахь хьаьжча, хьалхачул а чурт лахделла карийна. Тlаьххьара а жимах волу ваша вахана ден чурт ларда. Шена мел чlогlа наб тlегlоьртича а, наб ца кхоьтуьйтуш, чурт лардеш lаш хилла жимах волу ваша. Буьйса юкъал тlех яьллачу хенахь, стиглара охьа а беъна, цхьа lаьржа бода тlегlоьртина ден чуьртана.

Бода дикка гера кхаччалц, lадда а lийна, кlанта, вист а хилла, аьлла:
— Хlай суна тlегlерта бода, хьо хlун ю? Са ду хьо я жин ду хьо? Дистхила! Бода, хlумма а ца олуш, кхин а герга гlерташ хилла. Кlанта lад а оьзна, пха
тоьхна. Тlаккха а юха ца болуш, кlентан ден чурта тlе кхетта бода. Кlант, кхоссавелла, боданна тlе хиъна. Кlант шена тlе хиъча, бодано вадийна ворхlе а стигалан lаьрчашка ваьккхина. Цу стиглан lаьрчашкара керчаш, юха лаьтта боьссича, кlора санна lаьржа дин хилла, дlахlоытина lаьржачу боданах. Лаьтта тlехь ира а хlоьттина, лестина, бегабелла дин:
— Хlинца-х даций суна тlехь цхьа а хlума, — аьлла. Букъа тlехь хиъна lачу кlанта аьлла:
— Кхин хlума-м дац хьуна тlехь, со кlант-м ву. lаьржачу гилано жоп делла:
— Тахана-тховса дуьйна хьан долахь бу со, хьо бен кхин да воцуш. Хьо холчухlоьттинчу муьрехь, хьайна со ма ишшинехь, хlара сан цlоганан мерз багор ахьа, со тlекхочур бу хьуна.

Кlантана цlоганах баьккхина мерз а белла, дlабахана lаьржа гила. Говран цlоганах баьккхина мерз шен кисана а биллина, шолгlачу буса а ден чурт ларда охьахиъна жимах волу ваша. Хьалхарчу буса санна, лерина, кхунна наб тlегlоьрттинчу хенахь, стиглара охьахьаьдда кlайн гlаларт. Гергга кхаччалц, lадда а lийна, кlанта аьлла:
— Суна герга ма гlерта, аса лазор ду хьо, кlайн гlаларт.

Кхин и соцург а ца хилла, lад оьзна, пха тоьхна кlанта. Шена пха тоьхча а, шек ца долуш, кlентан ден чуртана тlе кхетта кlайн гlаларт. Цунна а, кхоссавелла тlехиъна, чурт лардеш lен кlант.
Хьалаиккхина, ворхlе а стигала хьала а даьлла, цигара керчаш лаьтта охьадоьссинчу кlайчу гlалартах сира дин хилла дlахlоьттина.
— Хlинца-м маlа-моза а хир бацара суна тlехь, — аьлла, лестина, бегабелла сира дин.
— Со санна волу кlант бен, кхин хlума дац хьуна тlехь, вир-бекъа, — аьлла, вистхилла кlант.

Тlаккха кlайчу дино, шен цlоганах баьккхина мерз а луш, кlанте аьлла:
— Хlинца хьан дола бели со. Холчухlоытина, соьгара гlо эшна, со хьашт ма хиллинехь, хlара мерз багор ахьа, со тlекхочур бу хьуна.

Кlанта, баьккхина мерз кисна а боьллина, сира дин дlабахийтина. Еана тlекхаьчна кхоалгlа буьйса а. Кlант ден чурт лардеш lачу хенахь, тохара санна, мерза наб тlегlоьртина цунна. Оцу буса тlегlоьртина гlаларт а, кlанта, тlера охьа ца вуссуш, карадалийча, цунах расха дин хилла. Цо а, вукху шина дино санна:
— Хьан дола бели со, хьо холчухlоьттича, хьайна гlо эшначу меттехь, хlара мерз багор ахь, — аьлла, цlоганах баьккхина мерз белла. Иза а, вуьш санна, баьлла цхьана агlор дlабахана.

Кхо дей, кхо буьйсий дlадаьлча, шайн жимах волу ваша волчу вахана воккхах волу ши ваша, цо ден чурт муха лардо хьажа. Шаьш йинчу билгалонал чурт лахделла ца карийна кхарна. Цхьана дийнахь воккхах волчу шина вешина хезна, хаьхкича, дин хьалхабаьллачунна шен йоl а луш, эло говраш хохкуьйту, аьлла. И шиъ цига ваха кечвелча, ша а ваийтахьара, аьлла жимах волчу вашас.
— Ахь цигахь дан хlумма а дац, я хьан цигахь гlуллахк а дац, — аьлла, човхийна хилла цара жимах волу ваша.

Воккхах волу ши ваша шайн дех йисинчу вирна хьалхай, тlехьай а хиъна, ваха новкъа ваьлла, эло говраш а хахкийтина, говр хьалхаяьлла, хьуьнар тоьллачунна, йоl лучу тойне хьажа. Воккхах волу ши ваша дlаваханчул тlаьхьа, араваьллачу жимах волчу вашас, ша хьалха баьккхина мерз, киснара схьа а баьккхина, багийна, цунах хlун хуьлу хьажа. Мерз баьгна балале, беана схьаиккхина, кlанта дуьххьара лаьцна, хьаргlа санна болу lаьржа дин. Дика, лерина кечвелла, цу дина а хиъна, элан тойне ваха дlаиккхина жимах волу ваша. Воьдуш, хьалха вирахь дlаваханчу шина вешина тlаьхьа кхиъча, цаьрга салам а луш, царна вовзале, тlехъиккхина и шен динахь, уьш салам дlаэца кхуьуш, ца кхуьуш. Шина вашас аьлла хилла, тlаьхьа а хьаьжна:
— Ма вайша човхийна, цlахь витинчу вайшиннан вешех а, вайшиннах а тера вац и вахана бере, — аьлла.

Урх хецна йитча, мохаца чехкалла къуьйсуш, юхаоьзча, стиглан lаьрчашка хьалагlерташ, вадийна элан юьрта дlакхачийна lаьржачу дино жимах волу ваша. Юьрта чу ма вуьйллинехь, тlекхаьчначу тобане, элан той мичхьа ду, аьлла, хаьттича, юьртахоша дийца а дийцина, элан гlалин гlопе вахана кlант. Кетlахь лаьттачу эле салам а делла, кlанта аьлла:
— Хаьхкича, говр хьалхаяьлла хьуьнар тоьллачунна, эло шен йоl ло, аьлла, хезна вогlу со.

Эло кlанте аьлла:
— Динан бере, хьо тlаьхьависна. Дика дой долу береш говраш хахка бахана кхо дей, кхо буьйсий хан ю.

Тlаккха вистхиллачу кlанта аьлла:
— Сийлахь эла, хьуна хlун билгало ян еза дин хьалхабаьллачу кlанта? И билгало хьуна тlекхачо хьожур вара со.

Эло жоп делла:
— Башлома кlел кхаьчна, охьадогlуш шийла шовда ду. Цу шовдан йисттехь лаьттачу лекхачу кхура кlел, билгалонна, йиллина сан йоьlан кlудал ю. Оцу кlудал чу тесна цо пlелгах юллу чlуг ю, сан йоьlан цlе а тlехь. Хьалха тlекхаьчначу беречо цу кlудал чуьра пlелгах юллу чlуг схьакхачо еза. Цуьнга лур ю ас сайн йоl.

Эло дан дезарг шега ма-дарра дийцича, шен динан урх схьа а озийна, кlентийн тоба дlаяханчу лорах шен гила а берзийна, иза урхана малбина битина кlанта. Дикка некъ бинчул тlаьхьа, хьалха дlабаханчу берешна тlаьхьа а кхиъна, уьш тlаьхьа а буьтуш, хьалхаваьлла, лам чу а кхаьчна, цигахь шовдана йистехь болчу кхура уллорчу кlудал чуьра элан йоьlан цlе тlехь йолу чlуг а яхьаш, цlехьа вирзина шина вешин жимах волу ваша. Элан йоьlан чlуг а яхьаш, говраш хахка бахана береш цlа кхочу ларбеш lаш эла а, цуьнан тойне гулделла адамаш а хилла. Кlанта мавоггlура элан гlопан керта тlоьхула дин дехьа а оьккхуьйтуш, цуьнан йоl йолчу коре шен гила тесна. Корах арахьоьжучу йоlе ша еана чlуг кхоьссина кlанта.

Говраш хахка баханчу нахал, кхуьнан дин хьалха баларна, кху кlанте шен йоl а луш, кхаа дийнаххьий, кхаа бусий ловзар дина эло. Доьалгlачу дийнахь кlант-йоl новкъа даьккхина.

Веана цlа кхаьчча, ша ялийна элан йоl нацкъарчу цlа чу дlа а лачкъийна, ша хьалха чохь висинчу цlа чу а вахана, паргlатваьлла lаш хилла кlант. Ловзарга вахана ши ваша а веана цlа кхаьчна. Шен шина вешега хаьттина жимах волчу вашас:
— Хьан яьккхи элан йоl? Хьенан говр хьалхаяьлла тойнехь? — аьлла. Шина вашас аьлла:
— Хьох тера вацара иза. Хьаъа а яьккхича а, хьуна хlун бала бу цуьнан? Шолгlачу дийнахь а хезна кхаа вешина:
— Лахара хьала хьаьжча, бохь а ца гуш, охьахьаьжча, бух а ца гуш болчу лекхачу бердах бинчу бена чуьра лечанан ши кlорни еанчу кlантана, эло шен йоl ло, — аьлла.

Ша а ваийтахьара аша, аьлча, шешан жимах волу ваша а ца воуьйтуш, элан йоl яккхалур яцара-техьа вайшинга хlинца мукъана а, аьлла, воккхах волу ши ваша вахана, шайн вира а хиъна.

Бухависинчу вашас шен киснара шолгlа мерз багийна. Дукха хан ялале, беана схьаиккхина сира дин. Дика духар тlе а дуьйхина, лерина кеч а велла, шен динахь араиккхина жимах волу ваша.

Новкъа дlавоьдуш, шен шина вешина тlехъиккхина хlара. Дlаделла салам дlаэца уьш ца кхуьуш, схьаделла жоп хаза хlара ца кхуьуьш, сирачу дино вадийна, тlехъиккхина кlант. Шина вашас тlаьхьа а хаьжна, аьлла:
— Ма вайша цlахь витинчу вешех тера вац иза, цо элан йоl йоккхур ю хьуна.

Шен шед кхочехь, мел долу адам а гулдина, эла lаш, вахана дlакхаьчна жимах волу ваша. Дерриге а адам гулделла даьлча, эло дlакхайкхийна:
— Ломан бердах болчу лечанан бена чуьра ши кlорни еанчу кlанте шен йоl ло ша, — аьлла.

Оцу адамашца вахана, лекхачу лома кlел дlа а хlоьттина, шен сирачу гиле хаьттина кlанта:
— Хlинца хlун дича, тоьлур дара вайша? — аьлла. Сирчу дино шен дега аьлла:
— Кху ломана го бина дукха адам ду, хьуьнар къовса деана, хьо хlумма а воха ма вохалахь. Даг тlе бог хlоттош, ши гола тlетаlае суна, чож морцуш чоьже шед а тоха. Кхузткъе кхааммо санна мохь тоха, хьалхарчу когашца гlашлойн некъ боккхуш, тlаьхьарчу когашца ворданан некъ боккхуш, оцу лечанан бена тlе кхачор ву аса хьо.

Кlанта, шен дино шега ма-аллара, даг тlе бог хlоттош, гола таlийна, чоьже шед тоьхна, кхузткъе кхааммо санна мохь-цlогlа тоьхна, сира дин тlетаlийна. Хьалхарчу когашца гlашлойн некъ боккхуш, тlехьарчу когашца ворданан некъ боккхуш, ломан бердаш херцош, лечанан бена тlе кхаьчна сира гила. Бена улло кхаьчначу кlанта, эле охьа мохь тоьхна:
— Леча дац бенахь, цуьнан ши кlорни ю, хlун де ша! — аьлла.

Эло и кlорнеш схьаялае аьлла, жоп делла. Лечанан ши кlорни ян а еъна, йоьlан корах чукхоьссина кlанта. Кхаа дийнаххьий, кхаа бусий той а дина, кlанте шен йо! а елла, новкъа ваьккхина, цlа хьажийна эло. Ша ялийна элан йоl, тохара, хьалха ялийна цуьнан йиша йолчу, цlа чу дlа а лачкъийна, паргlатваьлла, охьахиъна жимах волу ваша.

Цlа веанчу шина веше хаьттина бухарчу вашас:
— Элан йоl хьан яьккхина? — аьлла.
— Сирачу динахь веанчу беречо яьккхи элан шолгlа йоl а, хlумма а хьох тера а вацара иза, — аьлла, жоп делла шина вашас.
— Сох тера ца хиллехь а, шуьшиннах тера мукъа а хила велара иза, — аьлла, жоп делла жимах волчу вашас.

Кхоалгlа йоl, кхузткъа аьрша кlорга йолчу гlу чуьра ка хьала-баьккхинчунна ло эло, аьлла, хабар хезна вежаршна. Жимах волчу вашас ша ваийтахьара, аьлча, хьалха санна, иза човха а вина, вира тlе а хиъна, шаьшшиъ новкъа ваьлла воккхах волу ши ваша. Ши ваша новкъа ваьлла дукха хан ялале, киснара схьабаьккхина, кхоалгlа мерз а багийна кlанта. Беана, схьаиккхина кlанта кхоалгlа лаьцна хилла расха дин. Дуьгу нускал санна, шен дин кечбина, нускал дало кlант санна, ша а кечвелла, новкъа даьлла хlара шиъ. Новкъа дlавоьдуш, шен шина вешина тlаьхьакхиъна, цаьрга салам делла кхо. Кхуьнан сапам схьаэца уьш ца кхиалуш, тlехъиккхина жимах волу ваша. Вахана элан гlопе кхаьчча, цигахь карийна кхунна массо а махкара баьхкина нах. Эло, нахана юккъе а ваьлла, кхайкхийна, кхузткъа аьрша кlоргачу гlуна чуьра ка схьабаьккхинчу кlанте шен йоl ло ша, аьлла. Массо а цецваьлла висина. Кlант шен расхачу динах дагаваьлла, вайшинга хlун далур дара-теша, аьлла. Расхачу дино кlантана жоп делла:
— Ша кхоа ца беш, аренаш lадош мохь тохий, чож дагош шед тоха шена. Хьалхарчу когашца латта охкуш, тlехьарчу когашца латта нацкъар кхуьйсуш, ша гlуна буха кхачор ву хьо. Тlаккха ка схьа а эцна, хьаладер ду вайша.

Дино шега ма аллара, аренаш lадош мохь тоьхна, гила ор тlе тесна кlанта. Расхачу гило хьалхарчу когашца латта охкуш, тlехьарчаьрца иза нацкъар кхуьйсуш, кана тlе кхачийна кlант. Буха ма кхеччинехь, катоьхна маlа а лаьцна, ка хьалабадийна кlант вогlуш, коьман маlа а яьлла, хецабелла юха ор чу бахана иза. Цу заман чохь гlалин корах арахьоьжуш lачу йоlа, кlантана хилла харцо а гина, мохь тоьхна:
— Дакъаза ма вала хьо, жима къонах! Барзо лоцучуьра, хlунда ца лоцу ахьа иза? — аьлла.

Говраца юха чу а иккхина, катоьхна вортана тlера а лаьцна, ка хьала а баьккхина, ластийна йоl йолчу корах чукхоьссина кlанта ка. Цига гулделла мел долчу адамана кхаа дийнахь, кхаа бусий той а дина, шен жимах йолу йоl а елла, цlа ваха новкъа ваьккхина эло кхаа вешех жимах волу ваша. Ша ялийна элан кхоалгlа йоl, шайн йижарий болчу дlа а лачкъийна, расха дин важа ши дин болчу божли чохь дlа а хьулбина, шен вежарий схьакхачале, вахана охьахиъна кlант.

Эло кхайкхийна хьуьнар тоьллачунна йоl луш хиллачу тойнехь а lийна, цlа веана ши ваша. Бухахь lачу шайн жимах волчу вешега аьлла шина вашас:
— Ма хьох тера вацара-кх, элан йоl къевсинчохь, расхачу динахь кхузткъа аьрша кlоргачу гlуна чуьра ка хьалабаьккхина жима кlант.

Жимах волчу вашас аьлла:
— И кlант сох тера ца хиллехь а, цо хьуьнарш тоьлла яьккхина кхо йоl а, цуьнан хьуьнарш толийна lаьржа, сира, расха кхо дин а аса гойтур-м бу шуна, — божлара схьаозийна кхоь а гила а, сов цlа чуьра араяьккхина хазалла гlараяьлла йолу элан кхоь а йоl а шина вешина хьалха хlоттийна жимах волчу вашас.
— Вай дас дина весет дагара дlа ца долу суна: вон хила атта ду, дика хила хала ду бертахь lелаш, аьллера цо. Къастаде шайна нускал а, дин а, — аьлла жимах волчу вашас цецбоьвлла лаьттачу шен вежарина.

Дуьгу нускалш санна дой кечдина, невцарий санна шаыи кечбелла, поштанна кхо дин а боьжна, эла волчу вахана кхо ваший, церан зударий, кхо йиший.

Бахана невцарий а, шен мехкарий а ша волчу кхаьчча, шен шед кхочехь мел долу адам а гулдина, ворхl дийнахь, ворхl бусий доккха ловзар а дина, ша да волчу дохнах ах даьхний шен невцаршна а, мехкаршна а делла, цlа хьовсийна эло уьш.

Баьхкина цlа а кхаьчна, мерзачу безамца, цlенчу дагца, доккхачу ирсаца баха хоьвшина кхо ваший, церан зударий, кхо йиший.

Yazarın kullandığı alfabe ile ilgili yardım almak için 1 inci bölüme bakabilirsiniz. 1 inci bölüme geçmek için tıklayınız.

Günlük Konuşmalarda geçen cümle örnekleri
Aynı kökten olup cxha oram boluş
Abdülmuttalip buğdayı dövmek için harmanı dağıtıyordu. Abdulmütâlp hatta axa, kha dxha darzhôş vallar.
Aceleciyim. so sixo vu/yu,
Ali anlattığını inanmayarak anlatıyordu. Iêlas şa düycürga tieşa a ca tieşaş diycar.
Atlar ürktü tavşandan. Govraş qhehxkar pxhâgalax.
Babam oraya gitme demişti bana. Dâdas süyga, Ma ghû ciga allêra.
bakarız xhovsar du,
baksana xhazhaxh,
Başka bir şey yok(tur). Qi humma dac.
Baştaki kim(dir). Körttêrnig mil vu.
Ben bilmiyorum o şeyi. Sûna ca xhaIa i huma.
Ben buradan bakınca onu görüyorum. Quzar dxha xhzhaça sûn go i.
Ben elbise dikiyorum. As bedarş tüyga.
Ben günahsızım. As qha ca latiyna. Sa bexhka bac.
Ben hazırım. So kiyça vu/yu.
Ben kaybettim. As yayIar, )
Ben Mahmuda dargınım. So iyghan vu Maxhmadan.
Ben Mahmuda darıldım. So üghaz vaxna Maxhmâdan.
Ben maktıklıyım. So baqhê yu.
Ben o şeyi biliyorum. Sûna i huma xaIa,
Ben okula gidiyorum. So işkole vüöda.
Ben okuyorum. So düşuş vu.
Ben öyle değil sanıyordum. İştta dac mottar sûn.
Ben öyle sanıyorum İştta met (mot) sûn. 
Ben saşırmışım so tilla.
Ben söylüyorum. So olaş vu.
Benim senin yanına gelesim yok ki. Sa(m) xha yuxxê voghiyla yâciê.
Benim senin yanına gelesim yok. Sa xha yuxxê voghiyla yâc.
Biz de bakarız oraya. VayI a xhovsar du ciga.
Bu da bizim kaderimiz. İ a vai irs duqqa,
Bu işte benim günahım yok. Qu ghulqêxha sa bexhka bac.
Camallar bizimle akraba imiş. Camalâr gergala xilla-q vayca.
Cebimdekiki paraları kaybettim. Kisanar metilgaş yayIar as.
Dağa gönderdiğimiz çoban, iri ve hantal (iri yarı adam) biriydi. Vay lôm vaxiytan u, cxha bôtha var.
dikilmeli dxhaxottavieza,
Doğru anlaşılmadı söylediklerim.Ælçuxa niysa ca qetta.
Doğru söylüyorsun Xho niesa lü. Axha baqh bôxa.
görüyorum sun go
gürültü yapmayın ghovgha ma ye,
Hayrullah merhametli bir adamdır. Xayrullaxh qhinxetamê boluş cxha stag vu.
İbriğin tutulacak yeri yoktu. Qâbie dxhalôc mettig yâcar.
İçim (kalbim, ruhum, temiz benim. San sa chena du.
istiyorum sûna …. vieza/dieza/yieza,
işit(il)sin xaziyta,
Kabloya takılı olan mine kırılmıştı. Sârgax tesna yolu i miyna kagyellêra.
Kalplerimiz çok yumuşak. Vai deganaş duqqa xovxa du.
Kar eriyor. Lû deşaş lata.
Karyağıyor. Lû dôghuş lætta. Lû düllüş lætta. 
meydana çıkmaktadır guçdoluş liatta,
Môcha yalan söylemiş. Môcas æşpaş bittan.
Mutlu geceler dilerim. (iyi geceler) Büysa deqhal xiêlda xhan.
Ne kadar olsa da! MellaIa xilaxh!
Neden boş yere çene çalıyorsun sen? Iarna bagnaş stenna yetta axh?
Neden dersen; Xhunda alçaxh;
O kadar parayı harcayıp tüketmiş. Sela i axça dayna vælla.
O kız, Mahmudun flörtü (Kız arkadaşı) Mahmad the xhiizaş volla yoIa yuq i.
O yuvadaki kuşlar kanatlanmış. Cu biênaxh dolu xhôziy thêma dövlla.
Onu ben anlamıyorum. Cunax so ca qiet.
Onu ben anlıyorum. Cunax so qiet.
Onun baktığı yerde yoktu. İ xhiazhançu mettêxha yâcar.
Onun yerine bunu verdiler. Cun mettan hæra yelar (câra).
Sen de baksana şuna. XhoI a xhazhaxh cung.
Sen doğru konuşuyorsun. Xho baqh lüö. Axha niesa düyca.
Sen gelmezsen ben de gelmem. Xho ca vaghax soI a voghurvacca.
Sen kendin mi geldin buraya? Xho, xhô veIar quza?
Sen ne istiyorsun? Xhûna hu yiêza/diêza/biêza?
Seni arıyorum sürekli. Xho lüöxuş vu so guttarien. So, xho lüoxaş vu.
Senin evini biliyorum. Xha cha xaIa sûna,
Söyleyeceklerini ondan hareketle söylüyordu. Şie âldiezarş cunax lacna dücaş var.
Söz dinler, uslu bir çocuk oldu, sovdat. Ælçuxa ladughuş êsil cxha bêr xilla, Sovdatax.

Sorular
Bu nedir ? Hara hu(n) du?
Nasılsın? Mûx vu xho? Nasılsınız? Mûxa du şu?
Ne istiyorsun (sen)? Xhûna hu yieza?
Ne iş yapıyorsun? Xho hu bolx beş vu?
Ne kadar uzaktadır. ? Mel gênaxha yu/xiryu?
Ne kadar yakın? Mel ullæxh? Mel gergaxh?
Ne kadar zamanın var? Mel xan yu xha. Xha mel xan yu?
Ne yapacağım ben? As hu da dieza? So hu da valla?
Ne zaman?  Maca?
Ne zamana kadar? Mel xana yallaca (maccal)
Nereye gidiyorsun? Xho miç yüd/vüda.
O kadar büyük müydü o? Cul yoqqa yar i(za)?
O kadar küçük müydü o? Cul zhima var i?
O kadar ucuz olabilir mi? Cul yôrax xil megiy?
O nedir acaba?  İ hu du tiexha,

Tanışma, Selamlaşma-Teşekkür Etme-Hal Hatır Sormak
İsmin nedir? Xha che hu yu?
Ben teşekkür ediyorum. Barkalla boxu as.
Görüşürüz. Gur du vai.
Sen nasılsın ? Mûx vu xho ?
Siz nasılsınız ? Mûxa du şu ?
Tüy gibi hafifti patimat. Pilag san yey yar pætimat.
Kusura bakmayın. Bexhk ma billalaxh.
Yolun açık olsun. Neq dika xiila.
görüşürüz gur du vai,

Dil, Yaşanan Yer, Millet ve Milliyetle ilgili İfadeler
Ben çeçence konuşmayı biliyorum. Sûna noxçô mott biyca xaIa.
Ben çeçence öğreniyorum. So nokhço mott Iamoş vu.
Ben çeçenim. So noxçô vu/yu.
Ben Fransada yaşıyorum. So Franciaraxh vexaş vu.
Ben hep türklerden yana oldum. So guttarien turkoşkxha xilar.
Ben içkeriyada yaşıyorum. So içkeriaxh vêxaş vu.
Ben şehirde kalıyorum. So ghalaxh aş vu/yu.
Ben şehirde yaşıyorum. So ghalaxh vexaş vu.
Ben türk dilini oldukça iyi konuşurum. As turkoyn mott dikô büüca.
Benim dilim düzgün (konuşmam düzgün)dür. Sa(n) motta shera bu.
Benim konuşmam (benim dilim) düzgündür.  San motta şera bu.
Çocuklar anne ve babalarıyla birlikte yaşıyorlar. Bêraş şey dâc-nânac a cxhanie dêxaş du.
Dilimizin kutsallığının farkında mısınız? Vaynêxa motta silaxhçu cxha motta bie xaIi şuna.
Fransada yaşıyorum franciaraxh vexa
İçkeriyada yaşıyorum. So İçkeriêxh aş vu.
İngilizce biliyormusun? Xhûna ingals mott biitsa xaIi
İngilizcede nasıl söylenir o? Ingals mattah mûx êr du i?
Sen çeçen misin? Xho noxço vu ?
Sen ingilizce biliyor musun? Xhûna ingals mott biêca xaIi.
Şimdi ben Rusça öğrenmeyi istiyorum. Hinca sûn Örsien motta Iâmuo laIa.

Dinle İlgili İfadeler
Allahın dediği olur. Dêla ællarga xirdu/xul.
Ben allaha inanırım/inanıyorum. So dêlêx tiêşa.
Ben allaha yalvarıyorum. So dêliêr düüxuş vu.
Ben orucum. Sa marxa du.
Ben tanrıdan diliyorum. So dêliêr düxuş vu.
Ben tanrıya inanıyorum. So dêlax tieşa.
allahın dediği olur. Iinşa Allah.
İnşallah. Iinşa Allah.
Yalvarıyorum (ben) Allaha. So dêlier düxuş vu.

Evlenme, Boşanma ve Aile ile ilgili İfadeler
Ben bekarım.Zud yâlôz vu.
Ben boşandım (k). So yitana yu.
Ben eşimden ayrıldım. Zuda yitana vu so. As zuda yitana.
Ben evleneceğim. (e) So zud yâlô vall. Zud yâlô val so.
Ben hamileyim. So bêrax yu. So bêr xir doluş yu.
Küçük kardeşi ona karşı gelmişti. Cimix vola vaşa cun düöxhal virzinêra.
O benin benim sevgili kardeşimdir. İ sa veziyra vaşa vu!
O kız benim kızım. İ yoIa, sa yoIa yu.
Şâmil henüz evlenmemiş. Şâmil, hincaI a zud yaliyna vac.
Karımdan boşandım. Zud yitin vu so.

Dinlenme, Temizlik ve Sağlıkla ilgili İfadeler
Başım dönüp düşüyorum. Bxhâgôr xhiezi axh vuzha so.
Başım dönüyor benim. Bxhâgor xhieza sûna.
Ben darıldım. So üöghaz vaxna. So ieghana vu.
Ben de çok yorulmuşum. SoI a duqa khad vella.
Ben dinliyorum (dinlemekteyim) So ladûghuş vu.
Ben kendimi çok iyi hissediyorum. Sûna ghûlæxh xieta
Ben kustum. So Iætta vine.
Bu adam yaralanmış. Hara stag laziyna.
Hastayım. So ca moguş (comguş) vu/yu.
Köpek kudurmuş (delirmiş). Zhala xhêradalla.
Lavabo nerededir gösterir misiniz? Kügş dül çü miçxhâ yu goyturyariy aş?
O bardağın içindeki sıvı, lenslerin konduğu sıvıdır. Oca piyli çur xi linzaş çoxh latto xi du.
Senin o gördüğün yaralı kuş da kanatlanmış. Xhun gin i laziyna xhôza a thêma dalla.
Yaralanmış bu adam. Lazien vu hara staga.
Yatıyorum. So vizhina vu. – So axh vüzha.
Yâxa çok yorulmuş. Yâxa duqa khad vella, khad yella,
Yoruldum ben. So khad veli. YâxaI a khadyeli.

İş, Çalışma,
Ben duvar yapıyorum (inşaa ediyorum). So pen tûxaş vu.
Ben o Rumkocalının hizmetinin karşılığını ödedim. Occa Urumxocêrçô bin belxan doğarg karadillar as.
Bolkha beza bu. The work is heavy.’
Niyetetmiş. Oyla xilla.
O bozup geri yapıyordu. Cô dûxaI a yeş yuxa dôr.
O iş bitmiş artık. Dxha dælla i ghulka hinca.
Onun o hale gelmesi benim suçum. İ cu hôle xottôr sa bexhka bu.
Otomobilim arızalanmış. Sa maşien yöxna.
Saygı duyulacak iştir o. Lâramê ghulluq du iza.
Sen benim yerime dursana tarlada. Xho sa mettan Iiyxh qa thexha.
Sen ne iş yapıyorsun? Xho hu bolx beş vu.
Şu görünen evi ben yaptım. Dxha guş dolu chienô as dina.

Yemek ve Beslenmeyle ilgili İfadeler
Acıktım. Et yiyorum. Macavella, zhizhg duIuş vu so. 
Bal gibi tatlı idi üzüm. Moz san merz yara kemsaş.
Ben aç değilim. So meca vac.
Ben açım. So meca vu.
Ben et yiyorum. So zhizhg duIuş vu,
Ben susamışım. So xhagg vella/yella.
Ben şimdi ekmek yiyorum. So bêbpig duIuş vu hinc.
Ben tok değilim. So vüzna vac.
Bu yıl elma tutkun. Qu şaraxh Iêzhaş şortta the latien.
Bu yıl elmalar çok tutkun. Iezhaş şort thelatien,
Bu yıl elmalar tutkun değil. Qu şara Iêzhaş the ca Latin.
Elmalar olmuş. Iêzhaş xilla.
Evde un bitmiş. Chaxh dama qâçyina,
Her gün bu yemeği yemekten bıktım. Hâra diynaxh hara huma yaI a khordiyna sûn,
İ xha karaxh yolu xorbaz xilla xhûna. O elindeki karpuz olgunlaşmış (olmuş) ha.
Ufalanmış mısırla hazırlanmış yem verdim ineğe. Zharzhax bin hoI a belir as attan.
Zaru bir kilo kemikli et aldı. Zarus cxha kilo daIakaş yolu zzhizhig iecar.
Zaru et çorbası yaptı. Zaru’s zhizhigan chorpa yira.
Zaru et satılan yere gitti. Zaru zhizhig duxhkça meta yaxar.

Zaman ve Yaşla ilgili İfadeler
Ben 40 yaşındayım. Sa 40 (şovzthqa) şo du.
Bu gün günlerden nedir? Taxana xhu de du?,
Bu gün hava bozuk.  Taxan yôçan yu.
Bu gün hava bulutlu. Taxan yôçana yu.
Bu gün rahatsızım. Taxan ca moguş vu so. So taxan moguş vac. So taxan parxat vac.
Bugün günlerden Pazar. Taxan Bâzar de du.
Bxhê şeraş xila co yiekiyna i. Yüzlepce yıldır seslendirmiş o.
Elliyedi (57) yaşındayım. 57 (şovzthqêvarxiyta) şo du sa
Elliyedi (57) yıl önce doğdum. 57 (şovzthqêvarxiyta) şo xhalxa vin so.
Havanın karardı. Bôda xüttü.
İkindi namazı geçmiş. Malbuza xan çaq yalla.
Saat kaç olmuş? Mas dælla vain.
Sen kaç yaşındasın? Xha massa şo du? Xha mel xan qæç?
Taxana xhu de du? Bu gün günlerden nedir?

Eğlence, Tatil, sanat ve spor
Ay ışığında yüzmek çok güzel oluyor. Duqa xaz xula, bet serlôngaxh (serlô yoluş) niêka dar.
Ondan başkası gitmiyor oraya. İza bæyn ca vüda ciga.
Bir kişilik oda istiyorum. CxhaI a vüzhüş chü yieza sûna.
Gördüğün resimleri Ahmet yapıyor. Xhun guş dolu i surtaş Ahmêtas do.
Güreşte biz kazanırız. Axh Tûxarax latarax vay tolur du.
Liza’yla Ruslan da gittiler oraya. Liza a, Ruslan a daxara ciga.

Savaş, kavga ve gürültü
Ben onun düşmanıyım. So cuna mostagh vo,
Ben Putin’e güvenmiyorum. So ca tiyşa putinex.
Ben Putine düşmanım. So Putinien mostagh vo.
Onun yaptıkları şimdi meydana çıkıyor.  Co lielienarş hinçguçdoluş lætta.
Orada, patlamamış bombalar çocukların ellerindeydi. Cigaxh, eqqaz yolu i bombanaş bêrin karaxh yar.
Putin benim düşmanımdır. Putin sa mostaqha vu.

Nasuh IŞIK

Darkeş sessizliğini tekrar bozmuştu:
- Peki Cambolat için menfi veya müspet söyleyecek sözü olan var mı?
- Yiğit biri.
- Hem de sapına kadar.
- Geri durmak bilmeyen.
- Başka?
- Yahu Darkeş, bir insan için onca söylenen olumlu söz yetmez mi?
- Tabi ki, babasını onurlandırmak, Taydaşlarının saygısını kazanmak ve kızlar karşısında caka satmak için yeter. Ama köyün ve insanların güvenliğini korumak için bunlar yetmez.
- Peki bunca meziyetlerden sonra eksik olan nedir?
- Birincisi sabır…

Darkeş alçak sesle:
- Akıl. Bu iki özelliği kimse düşünemedi.

Bu son sözler Bekmarz’ın çok ağırına gitmişti. O kendi oğlunun lider olmasını çok istemişti. Fakat gerçekçi olmak gerekiyordu. İhtiyar Darkeş haklıydı.

Cambolat’ın ellerini ateş basmıştı. Mağrur kişiliğiyle o sözleri kabullenmek zordu. Kan beynine hücum etti, ama sabretmekten başka çaresi de yoktu.

Darkeş uzak bir köşede yalnız başına duran küçük delikanlıya seslendi. Onun hakkında çok şeyler duymuştu.
- Sen, buraya gel bakalım.

Dikkatlerin kendi üzerine çevrilmesinden şaşkına dönmüş ve mahcup olmuş olan delikanlı, yanındakilerin kendisini ileri itmesiyle birazcık kendine geldi, yavaşça insanlardan oluşan halkanın ortasına girdi.
- Kaç saldırıda bulundun? Diye sordu Darkeş.

Alçak bir sesle yanıt verdi delikanlı:
- Üç.
- Senin hesabına göre az mı, çok mu?
- Çok.
- Neden?
- Üçünde de yaptığımız, yapabileceğimiz kadardı.

Köylüler şimdi anlamışlardı, çelimsiz gencin “çok” ifadesinin, kendisi için yeterli anlamı taşımadığını ve bundan gururlanarak söylemediğini, aynı zamanda akıllıca ifade edilen bir söz olduğunu. Bu açıklama Darkeş’i çok memnun etmişti.
- Peki, savaşta cesaretten başka gerekli olan şey nedir?
- Sabır.
- Kazanılmayacak bir savaş ise?
- Soluklanmak için geri çekilmekten başka alternatifi yoktur.
- Bence lider olma hakkı senindir!
- Teşekkür ederim. Fakat bu yüce görevi kabul edemem.

Delikanlı bunu sıkıntı içinde titrek bir sesle ifade etmişti. Fakat görevi tepmiş olması herkesi şaşkına çevirmişti, hiçbir şeye şaşırmayan Darkeş’i bile.
- Nedenini açıklamak ister misin?
- Açıklamasam olmaz mı?
- Hayır, herkesin bilmesi gerek.

O sözlerden sonra delikanlı başındaki kalpağı çıkarmış ve örülmüş kömür siyahı saçları omuzlarından aşağı dökülmüştü.
- Peki. İşte nedeni!

Şaşkına dönmüş köylüler adeta donmuşlardı. Gözlerinin önünde oluşan bu olaya inanamıyorlardı.

Darkeş çok şey görmüş, geçirmiş bir kişiydi. Ama böyle bir olayı yaşamı boyunca ilk kez görüyordu.
- Bize ismini söyler misin?
- Taymaskh!

- Xadiyra Darkеša. – Tqha xhеnan hun du Dzhambolatax läcna ala?
- Mayra khant vu, – Qössira cxhamma naxana yuqhara.
- Thax’älla, – thеtüyxira vuqo.
- Vuxavеr vocuš, – xastiyra qoalghaço.
- Qin?
- Töur dac, va Darkеš, cxhana stagna occul dеrg?
- Töur du dеn ċе ca yozho a, mеxkaršna xhalxa dozalla dan a, niysarxoška lariyta a, – zhop dеlira Darkеša. – Amma yürtan, adamiyn sintеm larban i khеzig du.
- Hun öšu tqha cul sov?
- Cqha-dеlaxh, sobar…
- Šolgha?
- Xhеqhal. İ ši huma ca xhaxiy aš cxhamma a, — az laxdira Darkеša.
Çhogha novqhadäxkira i dеšnaš Bеkmarzina. Cunna li’nеra šеn khantax bäçça xüliyla. Amma qhеra xila vеza: baqhlö qhеna Darkеš. Co ma-baxxara dan a du iza.
Dzhambolatan kiyraxh ċе qеrstira. Kuraçu dagna xala dara i lan. Ċiy körtе xhädira. Amma sa ca töxça ca dolura.
- Sxha thе völ xho! – yistеxho lättaçu zhimxе qayqira Darkеš (cunna xеznеra iza xеstoš dеn qhamеlaš).
Šеna thе tidam baxiytarna cеcvälla, vöxna xhävzina, ul-loxh lättaçara xhalxa tеttiça, zhimma mеttavеana, mеllaša gona yukqhе vеlira vazha.
- Masa tasadalarеxh xilla xho? – xättira cünga Darkеša.
- Qaa, – loxxa zhop dеlira zhimxas.
- Xhan xhеsapеxh, khеzig du i ya duqa?
- Duqa, – dara zhop.
- Hunda?
- Qaanxha a dinarg cxhana dika kеçam binçu tasadalarеxh dalur dolççul bеn dacarna.
Hinca qiytira gixxoy zhimxas «duqa» älla dеlla zhop šеx toam bina ya dozalla dеš xilarna docuš, xhеqhalca doghuš xilarx. İ tayra Darkеšna a.
- Hun du thamеxh mayrallеl öšurg?
- Sobar.
- Ca tulu volu dov?..
- Ditar bеn darba dac.
- Xho xhaqh vu bäçça xila!
- Barkalla, amma i dеza darzh thеöciyla dac san, – yiš xällaçu ozaca эlira zhimxas.
Ocu zhöpo cеcväkqira masso a. Humanax tamaša bеš vocu Darkеš a thеxh.
- Baxhana dücur dariy axh?
- Ca diyciça mеgar dacara tеxha?..
- Han-ha, naxana xaa dеza.
- Dеlaxh, hara du-q i baxhana! – ocu dеšnašca zhimxas körtara kuy bäkqira. Bеlšašna thеxula oxhašеršira еxa Järzha khazharš.
İnzarbеvlla gixxoy tap-älla djatiyna lättara. Šayn bJärgašna guçux ca tеšara üš.
Dukqa a huma gina vu Darkеš. Amma išttanig düxxhara xüluš du cünan daxarеxh a.
- Xhayn ċе yiycal txuna.
- Taymasxa!

- хадийра Даркеша. – Ткъа хьенан хIун ду Джамболатах лаьцна ала?
- Майра кIант ву, – кхоьссира цхьамма нахана юкъара.
- ТIахъаьлла, – тIетуьйхира вукхо.
- Вухавер воцуш, – хастийра кхоалгIачо.
- Кхин?
- Тоьур дац, ва Даркеш, цхьана стагна оццул дерг?
- Тоьур ду ден цIе ца йожо а, мехкаршна хьалха дозалла дан а, нийсархошка ларийта а, – жоп делира Даркеша. – Амма юьртан, адамийн синтем ларбан и кIезиг ду.
- ХIун оьшу ткъа цул сов?
- Цкъа-делахь, собар…
- ШолгIа?
- Хьекъал. И ши хIума ца хьахий аш цхьамма а, — аз лахдира Даркеша.
ЧIогIа новкъадаьхкира и дешнаш Бекмарзина. Цунна лиънера шен кIантах баьчча хуьлийла. Амма къера хила веза: бакълоь къена Даркеш. Цо ма-баххара дан а ду иза.
Джамболатан кийрахь цIе кхерстира. Курачу дагна хала дара и лан. ЦIий коьрте хьаьдира. Амма са ца тоьхча ца долура.
- Схьа тIе воьл хьо! – йистехьо лаьттачу жимхе кхайкхира Даркеш (цунна хезнера иза хестош ден къамелаш).
Шена тIе тидам бахийтарна цецваьлла, воьхна хьаьвзина, ул-лохь лаьттачара хьалха теттича, жимма меттавеана, меллаша гона юккъе велира важа.
- Маса тасадаларехь хилла хьо? – хаьттира цуьнга Даркеша.
- Кхаа, – лохха жоп делира жимхас.
- Хьан хьесапехь, кIезиг ду и я дукха?
- Дукха, – дара жоп.
- ХIунда?
- Кхаанхьа а динарг цхьана дика кечам бинчу тасадаларехь далур долччул бен дацарна.
ХIинца кхийтира гиххой жимхас «дукха» аьлла делла жоп шех тоам бина я дозалла деш хиларна доцуш, хьекъалца догIуш хиларх. И тайра Даркешна а.
- ХIун ду тIамехь майраллел оьшург?
- Собар.
- Ца тулу волу дов?..
- Дитар бен дарба дац.
- Хьо хьакъ ву баьчча хила!
- Баркалла, амма и деза дарж тIеоьцийла дац сан, – йиш хаьллачу озаца элира жимхас.
Оцу жоьпо цецваьккхира массо а. ХIуманах тамаша беш воцу Даркеш а тIехь.
- Бахьана дуьцур дарий ахь?
- Ца дийцича мегар дацара техьа?..
- ХIан-хIа, нахана хаа деза.
- Делахь, хIара ду-кх и бахьана! – оцу дешнашца жимхас коьртара куй баьккхира. Белшашна тIехула охьашершира еха Iаьржа кIажарш.
Инзарбевлла гиххой тап-аьлла дIатийна лаьттара. Шайн бIаьргашна гучух ца тешара уьш.
Дуккха а хIума гина ву Даркеш. Амма ишттаниг дуьххьара хуьлуш ду цуьнан дахарехь а.
- Хьайн цIе йийцал тхуна.
- Таймасха!

Selita : Nasılsınız arkadaş? Maršalla du šüga, dottaghiy? Маршалла ду шуьга, доттаг1ий!

Benim adım Selita. San ċe Selita yu. Сан ц1е Селита ю.

Ben spikerim. So diktor yu. Со диктор ю.

İsminiz nedir? Xhan ċe hun yu? Хьан ц1е х1ун ю?

Uveys : Nasılsınız arkadaş? Maršalla du šüga, dottaghiy? Маршалла ду шуьга, доттаг1ий!

Benim adım Uveys San ċe Uveys yu. Сан ц1е Увейс ю.

Ben öğrenciyim. So dešarxo vu. Со дешархо ву.

Selita : Tanıştığıma memnun oldum Uveys. Uveys, so çhogha yokqaye xho sayna vevzina. Увейс, со ч1ог1а йоккхайе хьо сайна вевзина

Nerede öğrencisin? Xho miçaxh döšuš vu? Хьо мичахь доьшуш ву?

Uveys : Grozni’de Terek isimli Çeçen aktör okulunda öğrenim görüyorum. So döšuš vu Groznexh “Terek” ċe yolçu Noxçiyn akteriyn školexh. Со доьшуш ву грознехь “Терек” ц1е йолчу нохчийн актерийн школехь.

Selita : Terek okuluna girmeden önce ne yapyordun? Xho hun deš vara “Terek” školexh deša vaxale. Хьо х1ун деш вара “Терек” школехь деша вахале?

Uveys : Ben Grozni’de bir okulda okudum. So Groznerçu školexh döšuš vara. Со Грознерчу школехь доьшуш вара.

Selita : Terek okulundan mezun olduktan sonra kim olacaksın (ne yapacaksın)? Školexh “Terek” çeq’yäkqinçul thäxha mila xir vu xho? Школехь “Терек” чекхъяьккхинчул т1аьхьа мила хир ву хьо?

Uveys : Aktör olacağım. So akter xir vu. Со актер хир ву.

Selita : İlginç bir meslek! İ samuqhane govzalla yu! И самукъане говзалла ю!

Uveys : Sen nerede çalışıyorsun Selita? Axh miçaxh dešna, Selita? Ахь мичахь дешна, Селита?

Selita : Ben Çeçenistan Devlet Üniversitesi dil bilimi bölümünden mezun oldum. Asa çeq’yäkqina Noxçiyn Paçxhalqan Universitetan filologiçeski fakul’tet. Аса чекхъяьккхина Нохчийн Пачхьалкхан Университетан филологически факультет.

Uveys : Sen bir spikersin. Mesleğini seviyormusun? Xho diktor yu. Xhuna xazaxetiy xhayn govzalla? Хьо диктор ю. Хьуна хазахетий хьайн говзалла?

Selita : Evet çok seviyorum Hä, çhogha xaza xeta! Х1аъ, ч1ог1а хаза хета!

Evlimisin? Xho zuda yaliyna vuy? Хьо зуда ялийна вуй?

Uveys : Hayır, ben evli değilim. Sen evlimisin Selita? Han-ha, so zuda yaliyna vac. Xho marexh yui, Selita? Х1ан-х1а, со зуда ялийна вац. Хьо марехь юй, Селита?

Selita : Evet, evliyim. Bir kızım var. Hä, so marexh yu. Yoj yu san. Х1аъ, со марехь ю. Йо1 ю сан.

Uveys : Onun (kızının) adı nedir? Hun yu cünan ċe? Х1ун ю цуьнан ц1е?

Selita : Onun (kızımın) adı Maryam. O birinci sınıfta öğrenim görüyor. Cünan ċe Maryam yu. İza xhalxarçu klassexh döšuš yu. Цуьнан ц1е марьям ю. Иза хьалхарчу классехь доьшуш ю.

Uveys, çok arkadaşın var mı? Kimler onlar (arkadaşların)? Uveys, xhan duqa buy dottaghiy? Mülš bu üš? Увейс, хьан дукха буй доттаг1ий? Муьлш бу уьш?

Uveys : Okul arkadaşlarım var. Birçoğu şu anda Grozni’de yaşıyor. Školexh cxhana dešnarš a bu. Carex duqax berš Groznexh bexaš bu. Школехь цхьана дешнарш  а бу. Царех дукхах берш  Грознехь бехаш бу.

Selita : Köyde arkadaşların var mı? Tqha yürtaxh buy xhan dottaghiy? Ткъа юьртахь буй хьан доттаг1ий?

Uveys : Genellikle, benimle birlike öğrenim gören öğrenciler. Üš körtaçu deqhexh, söca döšuš bolu dešarxoy bu. Уьш коьртачу декъехь, соьца  доьшуш болу дешархой бу.

Selita : En yakın arkadaşının adı nedir? Kimdir o? Ċe yakqal xhayn uggare a yuxxerçu dottaghçün. Mila vu iza? Ц1е яккхал хьайн уггаре а юххерчу доттаг1чуьн. мила ву иза?

Uveys : O çocukluktan beri arkadaşımdır. Adı Muslim, öğrenci. İza san beraxhlera dottagh vu. Cünan ċ muslim yu, dešarxo vu iza. Иза сан берахьлера доттаг1 ву. Цуьнан ц1е муслим ю, дешархо ву иза.

Selita : Nerede yaşıyor? Miçaxh vexaš vu iza? Мичахь вехаш ву иза?

Uveys : Çok uzakta, Amerika’da. Elektronik posta ile iletişim kuruyoruz. Genarçu Amerikexh vexaš vu iza. Txoyšinan üyr elektronni poçtaxula yu. Генарчу америкехь вехаш ву иза. Тхойшинан уьйр электронни почтехула ю.

Senin arkadaşların kimler, Selita? Selita, xhan dottaghiy mülš bu? Селита, хьан доттаг1ий  муьлш бу?

Selita : Benim arkadaşlarım arasında Türk ve Çeçen dilbilimciler, tarihçiler, yazarlar ve harika insanlar vardır. San dottaghašna yukqhexhbu Turkoyn a, Noxçiyn a filologaš, istorikaš, yazdarxoy a, qin dolu dika adamaš a. Сан доттаг1ашна юккьехьбу Туркойн а,  Нохчийн а  филологаш, историкаш, яздархой а, кхин долу  дика адамаш а.

Uveys : Onlarla sık sık konuşuyormusun? Six-sixa gar xüliy šun? Сих-сиха гар хуьлий шун?

Selita : Hayır, çok işim var ve ailemle ilgileniyorum. Ama sık sık telefonla konuşuyorum. Han-ha, ca xülu. San duqa bolx bu, dözalexh a du xhaštaš. Amma, oxa six-sixa vovšaška telefon tuxu. Х1ан-х1а, ца хуьлу.  Сан дукха болх бу,  доьзалехь а ду хьашташ.  Амма, оха сих-сиха вовшашка телефон туху.

Bana evinden bahset. Xhayn ċiynax laciy diycaxh. Хьайн ц1ийнах лаций дийцахь.     

Uveys : Ben 17 katlı bir binada yaşıyorum. Beş adet girişi vardır. Her girişte iki adet asansör bulunur. San ċa vurhittaza thekheldina du. Cünan pxi podjezd yu. Horanna çoxh ši lift yu. Сан ц1а вуьрх1иттаза т1ек1елдина ду.цуьнан пхи подъезд ю. Х1оранна чохь ши лифт ю.    

Selita : Hangi katta oturyorsun? Xho mülxaçu etazh thexh jaš vu? Хьо муьлхачу этаж т1ехь 1аш ву?

Uveys : Ben onuncu katta yaşıyorum. Bizim katta dört daire var. Bütün komşularımı tanıyorum. Birbirimizle iyi anlaşıyor ve birbirimize yardımcı oluyoruz. So üttalghaçu etazh thexh jaš vu. Txan etazh thexh yij kvartira yu. Suna sayn masso a lulaxoy bevza. Txo bertaxh dexa, vovšašnа gho a do. Со уьтталг1ачу  этаж т1ехь 1аш ву. Тхан этаж т1ехь йиъ квартира ю.суна сайн массо а лулахой бевза. Тхо бертахь деха, вовшашна г1о а до.

Selita : Penceren nereyi görüyor. Šun korexula gušderg hun surt du. Шун корехула гушдерг х1ун сурт ду.

Uveys : Yeni binalar, nehir üzerinde bir köprü, dükkanlar ve kafeler görüyorum. Akşam tüm bunların yaktığı reklam panolarının ışıkları görünür. Suna kerla ċenoš, xin thexula dolu thay, tükanaš, kafe go. Süyranna iza derrige a qhagado reklamin serlonaš. Суна керла ц1енош,хин т1ехула долу т1ай, туьканаш, кафе го.суьйранна иза дерриге а къагадо рекламин серлонаш.

Selita : Benim evim varoşlarda. Yakında bir park var. Genellikle ailemle birlikte sık sık parkta yürüyüş yaparım. San ċa ghalin yisstexh du. Txayn dözalca six sixa parkexula lela txo. Сан ц1а г1алин йисстехь ду. Тхайн доьзалца  сих сиха паркехула лела тхо. 

Derleme & Çeviri © WaYNaKH Online

Yazarın kullandığı alfabe ile ilgili yardım almak için 1 inci bölüme bakabilirsiniz. 1 inci bölüme geçmek için tıklayınız.

Eğlence Tatil ve Seyahat
İza bæyn ca vüoda ciga. Ondan başkası gitmiyor oraya.
Bexhka mabilxhâr aş, şu ullêra (hara) mettig yês yuy al xatta vallarq so? Afedersiniz yanınız (burası) boş mu diye soracaktım? 
Kieman xhalghat xanna va cuna balbieza maxa süga sxha æliyşa dêladöxha. Uçağın kalkış zamanı ve bilet ücretini söylesenize bana.
Ghaliyn karta yi/yuy şugaxh? Şehrin haritası var mı sizde?
Ghantaş latta mettig yeqh yu. Sandalyelerin bulunduğu yer kurudur.
Hu dôlu nieqhan? Yol parası ne kadar?
İ mettag. Şurası. orası, o yer, 
Kor sxha dilça cxha ziy xirdariy? Pencereyi açsam bir mahsuru var mı?
Liza a, Ruslan a daxara ciga. Oraya, Lizayla Ruslan da gittiler.
Mella dalla dieza as? Ne kadar ödemeliyim ben?
Mettagha ma vâla quzara. Hibir yere kıpırdama buradan.
Parghat mettig yac so vüzha mettig. Rahat bir yer değil yattığım yer.
Siglar kiymanca İzmirê vax laI Sûna. Uçakla izmire gitmek istiyorum.
So mac vella. Huma yaIa laIa sûna. Acıktım. Yemek yemek istiyorum.
So Turko maxhka liela vüyda. Ben Türkiyeye gezmeye gidiyorum.
Sûna İzmirê dxhaI a vaxan sxha vâ, cxha bilet dallurdari? İzmire gidiş geliş için bir bilet verebilir misiniz?
Turko motta biyca xuIurg vi/vuy quzaxh? Türçe bilen var mı burada?
Xhavâ duqqa yovxa yu. Hava çok sıcak.

Sorular
As hu da diêza? Ne yapmam gerekiyor? Ne yapmalıyım?
Aş mûxa do i ghullaqaş? O işleri siz nasıl yapıyorsunuz?
Axh ingals motta büyci? Sen ingilizce konuşuyor musun?
Büys yaqq mettig yuy taxan? Geceyi geçirecek bir yer var mı, bugün.
Bxhêşeraş xila dxha ixna i biekaş. Yüzlerce yıldır seslendiriliyor/duyuluyor o.
Cuna che va adresse sügga sxha êrdariy aş? Onun ad ve adresini bana söyleyebilir misiniz?
Cuna che xaIiy şuna? Onun adını biliyormusunuz?
DâI a nânaI a dôcuş bêriy baxam mûx xul ælla xieta şuna? Anasız babasız (kimsesiz, yetim) çocukları yaşamı nasıldır acaba?
Dikû duy? Yerinde midir?
Ghulqaş mûxa du? İşler nasıl?
Har(a) (hæra)hu (hu(n)) yu/du? Bu nedir?
Hara as iycie? Bunu ben alayım mı (alabilir miyim)?
Hara staga mila vu? Bu bay kimdir?
Hu bôxa aş? Ne diyorsunuz? Hu bâxar aş? Ne diyordunuz? 
Hu da dieza vay hinca? Ne yapacağız şimdi?
Hu die bôxa aş süga? (usançla söylenmiş) Ne istiyorsunuz benden ? (anlamındadır)
Hu dôl nieqhan? Yol parası ne kadar?
Hu düx qunax? Fiyatı nedir?
Hu xan yalla? Saat kaç?
Hu yieza/dieza şuna? Ne istiyorsunuz?
Husum nâna mûxa yu? Eşiniz nasıldır?
İ ca moguş vu? O hasta mı?
İ(za) hu du? O nedir?
İ(za) hu yeş vu? o ne yapıyor?
İngals mattaxh mûxa êr du i? İngilizce de nasıl söylenir o?
Kestta kestta vüydiy xho ciga? Sıkça gidiyor musun oraya?
Kredit kart ücie aş? Kredi kartı alıyor musunuz?
Küygaş dül çü miçxhâ yu? Lavabo nerededir?
Maca dæhkar şu? Ne zaman geldiniz?
Maca xêna var xho cigaxh? Ne zaman vardın orada?
Maca yuxa vâ vieza so? Ne zaman geri gelmeliyim?
Mas dælla vain? Saat(zaman) kaç olmuş?
Masa şo xha? Kaç yaşındasın?
Miç dölxa şu? Nereye gidiyorsunuz?
Miç vüyda/yüyda xho? Nereye gidiyorsun?
Miçâxh aş vu/yu xho? Nerede kalıyorsun?
Miçâxh vêxaş vu (yêxaş yu) xho? Nerede yaşıyorsun?
Mil vu i? Kimdir o?
Mûx du ghulqş? işleriniz nasıl (nasılsınız),
Mûxa du şu? (Şu mûxa du?) nasılsınız,  siz nasılsınız,
Mûxa vu xho? Nasılsın
Occa kiêgarrê yuqqhêre bêr âra dêlira. O karışıklığın içinden çocuk dışarı çıktı.
Qi huma haşta yiy şuna? Başka bir şeye ihtiyacınız var mı?
Qietiy xho? Anlıyor musun?
Qunax hu düyxa aş? Bunun için ne istiyorsunuz?
Qunna maxa hu bu? Fiyatı nedir bunun?
Quzar gêna yiê i mettig? Buradan uzak mı orası?
Saxht masa dalça axh vüzha xho? Saat kaçta yatarsın?
Stenan surt du? âla! Neyin fotoğrafı olduğunu söyle.
Stenca mettig xücu cô? Neyle yer değiştiriyor o?
Stenga vüd xho? Nereye gidiyorsun?
Stenga xhovsar du vay? neye bakarız?
Stenna du vai rêza? Ne(y)den mutluyuz?
Stenna yetta cô? Neden vuruyor/dövüyor?
Stienal ghuolie yu şuna? Ne(y)den fayda var size?
Stienax du vai rêza? Biz neyle mutluyuz?
Stienax lacna düycu? Ne(y)den dolayı konuşu(lu)yor/söyleni(li)yor?
Şu Iêdilan körtarnig mil vu? Sizin devletinizin başındaki kimdir?
Taxana xhu de du? Bu gün günlerden nedir?
Thêma voluş xilla i(za). Uçuyormuş o.
Tuvalet miçaxh/miçxhâ yu? Tuvalet nerededir?
Vayna xha gho da dieza? Bize kim yardım etmeli?
Xha che hu yu? İsmin nedir?
Xha massa şo du? Kaç yaşındasın?
Xha mel xan qæç? Kaç yaşındasın?
Xha mel xan yu? Ne kadar zamanın var? Kaç yaşındasın?
Xha vayna gho da dieza? bize kim yardım etmeli?
Xhânax ghûlie du vayn? Kimden fayda vardır bize?
Xhânax liacna düyca æşa? Kimden dolayı konuşuyor sunuz siz?
Xhanca mettig xücu axh?  Kimle yer değiştiriyorsun sen?
xhanga xhovsar du vay? kime bakarız?
Xhânnax du vai rêza? Kimden memnunuz (razıyız)?
Xhênansurt du? âla! Kimin fotoğrafı olduğunu söyle.
Xho Ahmet vu? Sen Ahmet misin?
Xho hu bolx beş vu? Ne iş yapıyorsun?,
Xho miç yüda? sen nereye gidiyorsun?
Xho noxçi/noxçô vu/yu ? Sen çeçen misin?,
Xho vu/yu? sen misin,
Xhûna hu yiêza? Sen ne istiyorsun ?
Xhûna ingals mott biyca xaIiy? Sen ingilizce biliyor musun ?  
Yeza yuy (yiê) i? Pahalı mıdır o?
Yôruxa yuy (yiê) i? Ucuz mudur o?

Günlük Konuşmalar
Ahmêt selxan cxha huma lüxaş var.  Ahmet dün bir şey arıyordu.
As hæra diynaxh şozza cergaş yül. Her gün iki kez dişlerimi yıkıyorum (ben).
As xhu da dieza hinca! Ne yapmalıyım simdi (ben)? Ben neyapacağım şimdi.
Axça xöcurg (luş bolu max) hu delir axh? Komisyon olarak ne verdin para değiştirmeye?
Bêr ghantara dossor. Çocuğu sandalyeden indirmek.
Bêr ghantara oxha dossôr du ælla dxha xüttar.  Çocuğu sandalyeden indireceğm diye diretti.
Bêrax yu so. Hamileyim ben.
Bêrô molu şura melô xila yieza. Çocuğun sütü ılık olmalı.
Buzha bêriy bedarş çhôgha khadica ya yieza. Erkek çocukların elbiseleri ağlam kumaştan yapılmalı.
Bxhærgex xiş öxüt gaz liylien ttaxan quzaxh. Bu gün burada göz yaşartıcı gaz kullanılmış.
Cienoş çhôgha lata the da dieza. Evler sağlam toprak üzerine yapılmalı.
Cô aşpaş bittan. O yalan söylemiş,
Cuna mettig as xiecana. Onun yerini (ben) değiştirdim.
Cxha xaIa sûna. Bilmiyorum.
Cxhana âghorna büda ûram bu xæra neqh. Bu yol tek yönlü yol/cadde/sokaktır.
Cxhana voqqachu stega qoIa khant xilla. Yaşlı bir adamın üç oğlu varmış.
Çhôgha xhark du. İmza. Sert harf.
DeI dêqhax qoIa sa du. Dörtte üçü benimdir. Dört paydan üçü benimdir.
Diplomatien yuqh mettigaş. Diplomatik bağlar.
Dovzarie xattarş Iâmôn bait. Tanışma sorularını öğrenmek.
Dûxô (bûxô) ârayalla (âravalla). Yenilgiye (bozguna) uğratmaya çalışıyor.
Dxha vâlaxh quzar! Çıksana buradan.
Hær as iecar. Bunu (ben) aldım.
Hæra ceyna az yazdina. Bu kitabı ben yazdım.
Hæra chinô as dinna. Bu evi ben yaptım.
Hara kôrun surt du. Bu pencere resmidir.
Hara turpal surt du. Bu kahraman resmidir.
Hinca sûn Iâmô liaI a ….  … şimdi ben öğrenmek istiyorum,
Ia dölça çhôgha mox bôlu. Iş güçlü rüzgar,
Iêlas beş bolu bolxa beza bu. Alinin yapmakta olduğu iş ağır,
Khorg Iâm chu. derin gölün içine. 
Khorg Iâm çuI a valla nieka deşa var. Derin gölün içine girerek, yüzüyordu.
Lâral tüygar dôgharg, mella du. Borcumuzu hesaplayın, ne kadardır.
Limon tesan çai. Limonlu çay.
Lû doghuş læt. Kar yağıyor.
Lû sanna khay dar. Kar gibi beyazdı.
Mostaghe vistxuluş a biecbi’eza vay siêlaxh bolu noxçoy motta. Düşmana seslenirken (konuşurken) de konuşmalıyız kutsal çeçecemizi.
NæIraş dxhaçhaghan dela, üş âra ca bovlluş çoxh bisanêra. Kapılar kapandığından, onlar dışarı çıkamamış içeride kalmışlardı.
Ocu xhoqhexh dolu. Gündemde olan.
İ khanta Patimatan thexhiyzaş volu khant vu-qa. O delikanlı Fatimat ile flört eden delikanlıdır.
Qhobal ca yoytuş yu. Kabul ettirmiyor.
Qi humma dac. Başka bir şey yok.
Qieta ca qieta so. Ben anlamıyorum,
Qieta so. Anlıyorum.
Qim dac. Daha yok.
Sa(n) sa chena du. Benim ruhum (içim) temiz,
Sâragax tesna yolu miena. Kabloya takılı mine.
Sela i axça dayna vælla. O kadar parayı harcayıp tüketti
Senixhi cha xaIa sûna. Senihanın evini biliyorum.
Sixa xila. Çabuk ol.
So baq lü. Doğru konuşuyorum.
So baqhe yu. Ben maktıklıyım.
So ca qiêt(a). Ben anlamıyorum,
So hinc Ahmetie bedaraş tüygaş vu. Ben şimdi Ahmetin elbiselerini dikiyorum,
So ladûghuş vu. Ben dinliyorum, dinlemekteyim,
So lüyxuş vu. Ben arıyorum.
So qiêta. Anlıyorum.
So sixa vu/yu. Acelem var.
So tilla. Ben saşırmışım.
So üghaz vaxna. Darıldım. Dargınım. Öfkelenmişim. Öfkeliyim.
So vêxa. Ben yaşıyorum:
So yayIan huma lüöxuş vu. Ben kaybolan şeyi arıyorum.
Stag vâI a veIan şâ yie xüttüç, duqa çhôgha maxh bêlir cu zudçan. Adam gelip kendisini öldürmeye kalkışınca çok tiz (keskin) çığlık attı o kadın.
Stigal sanna sina yu. Gök gibi mavidir.
Sûn go. Ben görüyorum.
Sûn har ieca laIar Ben bunu almak istiyordum.
Sûn ingals mott xiaIa. Ben ingilizce biliyorum.
Sûna ca xaIa. (Ben) bilmiyorum.
Sûna cha xaIa Evi biliyorum.
Sûna dieza istiyorum,
Sûna laI. Arzu ediyorum. İstiyorum.
Sûna laIara. Ben isterdim.
Sûna nab yôgha uykum geliyor (geldi/var),
Sûna viezar (sûna diezar, sûna yiezar) ben istiyorum, seviyorum,
Sûna xaIa ben biliyorum,
Sxha yâ. Getir (buraya),
Şiega ælça. kendine/kendisine söylendiğinde,
Tilla so. Şaşırmışım,
Turpalax rêza du vay. Kahramandan memnunuz.
XaIa i. Biliyorum onu. 
XazaI a xietaş dier du. Seve seve yapar(ım).
Xho baqhe yu. Sen maktıklısın.
Xho cxhalxa vu! Sen yalnızsın (tek başınasın/yalın kat giyinmişim.)
Xho gin xaz xiet sûn. Seni görmekten memnun oldum.
Xho niesa lü! Sen doğru söylüyorsun!
xhoza thiema dalla kuş kanatlanmış

Tanışmak-Selamlaşmak
Dika xiela neqh. Yolun açık olsun.
Dikû du.Yerindedir.
Barkalla boxu as. Teşekkür ediyorum,
Barkalla teşekkür,
Büys (bus) dik yoyl. İyi geceler.
Dâl deqhal doyla şu. Allah mutlu etsin sizi.
Dâl geç doyla Allah affetsin. Allah rahmet etsin. Allah bağışlasın.
Dâl muqh laxh. Allah izin verirse.
De dik doyl. İyi günler.
De dika! İyi günler!
dêldöxh (deliIdöxh, deladaxh) Allah için, lütfen
Dêl rêz xiyla. Allah razı olsun.
Dêqhal xiel vinde! Doğum günün kutlu olsun,
Hai-hai! gôrlêr dünie yaI ! (Çok yaşa anlamına alkış sözleri,)
Ia dika yoila. Hoşça kalın. Allasmarladık.
Marş vôghiel (Mærş vâghiel). Hoş geldin.
Qhamiel dac. Sorun değil, sözünü etmeye değmez,
Qhasttana âla deza. Ayrıca söylemek gerekir.
Sa dog kagga della. Kalbim kırıldı.
Süyre dik yoyl. iyi akşamlar,
Vovşaşka (ghovşaşka) xhiezhar. Birbirlerine bakıyorlardı.
Vovşie (ghovşie) ca qietar carn. Birbirlerini anlamadılar onlar.
dovzarie xattarş Iâmuon bait tanışma sorularını öğrenmek,
xho gin xaz xiet sûn; seni görmekten memnunum
Zuda yeza yu. Kadın ağırdır.
baqhe yu so ben maktıklıyım,
cxhana aghorna büödu uoram tek yönlü yol/cadde/sokak,
niesa ca qietar doğru anlaşılmadı,

Sağlık, Tedavi ve Temizlik,
xhêradalla zhIala kudurmuş köpek,
xhêradallarg kuduran, kudurmuş,
Hara stag laziyna vu. Bu adam yaralanmış.
HoIanax allergi yu sûna. Yumurtaya karşı allerjim var.
İ moguş vu. O sağlıklıdır.
Linzaş çoxh lattô rastvor du.  Lenslerin konduğu sıvıdır.
Özdemir buqha a laziyn vizhin Iüllüş vu. Özdemir belini incitmiş yatıyor.
San korta lozu. Başım ağrıyor.
So comguş vu/yu. Ben hastayım. Rahatsızım
So Iætta vine. Ben kustum. Ben kusmuşum.
Sûna bxhâgôr xhieza Başım dönüyor
Sûna ghûlæh xieta Kendimi iyi hissediyorum,
so comguş vu/yu Ben hastayım

Dil, Yaşanan Yer, Millet ve Milliyetle ilgili İfadeler
axh ingals mott büyci? sen ingilizce konuşuyor musun?
Mostaghe vistxuluş a noxçi mattaxha vistxllaxh. Düşmana seslenirken de çeçence konuş.
Noxçiçü khelxhara yalla alla qaI xeziela şuna kestta. Çeçenya kurtuldu diye müjde alasınız tez zamanda,
Noxçiy(n) mattax liacna çeçenceden tutturup,
San motta şera bu. benim dilim (konuşmam) düzgündür,
Sielaxh Noxçiçü marşa yalla. Kutsal çeçenya kurtulmuş.
So ghalaxh Iaş vu/yu ben şehirde kalıyorum, (başkentte yaşayan çeçenler söyler)
So ichkeria Iaş vu. Ben içkeriada kalıyorum.
So nokhço mott Iâmoş vu. Çeçence öğreniyorum.
So noxçi vu. Ben çeçenim.
Sûna noxço mott biyca xaIa. Ben çeçence konuşmayı biliyorum.
Vai noxchiyn mott. Bizim dilimiz (çeçencemiz).
Vayn özda ghilqaş. Soylu geleneklerimiz.
Vayn sielaxh istori. Kutsal tarihimiz.
İndo evropien mettaniyn. Hindu-avrupa dilleri,
İ siesazbaq exh ca xieta xhûna. Onu küçük düşürmeye utanmıyor(sun).
İ siysazbaq ca bieza axh. onu küçük düşürmemelisin de,
vain pachxhalq devletimiz
xhay xalqhacâna kendi kalkınla,

Din ve Mukaddesat
dâl dêqhal doyla şu Allah mutlu etsin sizi,
dâl geç doyla Allah affetsin, Allah rahmet etsin, Allah bağışlasın,
dâl muqh laxh Allahın izniyle, Allah izin verirse, inşallah
Dêla ællarga xul. Allahın dediği olur.
Dêla qollam xul. tanrının istediği olur.
Dêla voqq vu. Allah büyüktür.
dêlan ghonca allahın yardımı ile,
dêlan kov yu tanrı kapısı, tanrı evi,
dêlax tieşar allaha inanmak,
Sa marxa du. Ben orucum.
Sielaxhchu çu dâla. Ulu tanrı.
So dêlax tieşa ben allaha inandım,
So dêlier düüxuş vu. Allaha yalvarıyorum. Tanrıdan diliyorum.
Şüyra niaqh bela vayn voqqaçu dêla. Geniş yol vermiş ulu tanrı.  

Akraba, Evlenme, Boşanma ve Aile
Özdemir telefon as yayIar. Özdemirin telefonunu ben kaybettim.
Petimatien televizor Petimatin televizyonu,
Sa(n) viezera vaşa. Benim sevgili kardeşim,
Sie doluş stag. Temiz adam.
So visna vu. Ben dulum,
So yisan yu. Ben dulum,
So yitana yu. Ben boşandım,
So zud yâlô val. Ben evleneceğim,
vuoççunna vina Iuuzha arkası olmayanın mirasçısı,
Zud yitana vu so. Karıyı boşadım.
zud yâlayar evlenmek (erkek bakımından),
zud yâliyna vac bekar erkek,
zuda yâlin vu evlenmiş erkek,
zuda yâlyaz vu bekar erkek,

İş, Çalışma ve Hobi
İza gûta yeş vu. O gem (döven) yapıyor,
İza lârame cxha ghulluq du. O değerli (saygı duyulacak) bir iştir.
Dxha vâla balxar! İşten çık!
Iæzhaş (Iêzhaş) şort latien elma bol tutmuş,
Sa çhurg iqqan lastiğim patladı,
Sa maşin yöxna. otomobilim arızalanmış,
So deş vu. Ben yapıyorum. Ben kuruyorum.
So düüşuş vu. Ben okuyorum.
So işkole ca vüdu. Ben okula gitmiyorum.
So kieça vu/yu ben hazırım,
Stie vayna gho da dieza. Bize ne yardım etmeli, bize ne yardımcı olacak,
Volo xiyca vûlalô! Hadi değiştirmeye başla!
Yetta ûzuş. İnek sağma sırasında. İnek sağarken
yetta ûzarxo inek sağıcı,

Yemek ve Beslenmeyle ilgili İfadeler
So macvella/yella. Acıktım.
So meca vac. Aç değilim.
So meca vu/yu ben açım,
So vu zhizhg duIuş. Ben et yiyorum.
So vüzna vac ben tok değilim,
So xhagg vella/yella ben susadım, ben susamışım,
So xi molş vu ben su içiyorum,
So yuIuş vu ben yiyorum.
Şur qexhkaş yu.  Süt kaynıyor.
yiIanarg ca lâgho hazımsızlık,
xorbaz xilla kapuz olgunlaşmış, karpuz olmuş,
yetta şura inek sütü,
zhizhig duxhk mettig et satılan yer,
zhizhigan chorpa et çorbası,

Zaman ve Yaşla ilgili İfadeler
Cxha saxht shovztqhai pxiI minût. Saat biri kırkbeş geçiyor,
xilla dælla olmuş bitmiş,
Cxhaitt saxht tqhai itt minût. Saat onbiri otuz dakika geçiyor.
Vorxh saxht qoitta minuot saat yediyi onüç dakika geçiyor,
Saxht saIat mas du. Saat kaç.
Sa 40 (şovzthqa) şo du. 40 yaşındayım.
Hoqa Iüiranna bu sabah,
Hoqa khirnaxh bu hafta,
Hoqa şaraxh bu yıl,
Hoqquzaxh burada,
Qo saxht çiyrik. Saat üç çeyrek,
Qo saxht pxiytta minût. Saat üçü onbeş dakika geçiyor,
Sûn şovztqheit şo qæç ben kırk yaşındayım,
Sûn 40 şo du ben kırk yaşındayım,
ŞiI dâla çierik (yu). saat ikiye çeyrek var,
Khordiyna sûn. Bıktım. Usandım.
Cxhaitt saxht tqhai itt minuot yu. Saat onbiri otuz dakika geçiyor.
Cxhan diynaxh. Bir gün. Günün birinde.
Ezar şerin khorgenêra. Bin yıldan beri.
İza viça xêna, duqqa şiyla yar. O doğduğunda çok soğuktu.

Sanat, spor ve Dinlenme
So khad vella/yella. Ben yoruldum. Ben yorulmuşum.
So eşar lüquş vu. Ben şarkı (melodi) çalıyorum.
So illiy olaş vu. Ben türkü söylüyorum.
Stiênan (stenan) surt du, âla. Neyin resmidir, söyle.
So vizhina vu. Yatıyorum,

Savaş, kavga ve gürültü
Eqqaz yolu bomb yu. Patlamamış bombadır.
Hinca-m dâxar a ghiela dar noxçiçoxha. Çeçenya da şimdi yoksul yaşamı var.
Hincçul thaxha hu xirdie ca xaIa sûna. Şimdikten sonra ne olur bilmiyorum.
Gerz ira du. Silah keskindir (etkilidir).
Daymaxhkan thamê themalô a xilla dxha baxar üş. İstiklal savaşı savaşçısı olup gittiler.
Ma loyla vay khentiy ölmeyelim biz (gençler) arkadaşlar,
Ma ghu ciga oraya gitme,
San mostagha. Düşmanım, kötü alışkanlıklarım.
Ocu nicqhan purbanca. O gücün izniyle.
So mostagh vo. Ben düşmanım.
So ca teşa putinex. Ben Putine güvenmiyorum/inanmıyorum.
Vay tüölur du. Biz kazanırız.
Vai hallakdeş-m du. Ama bizi yok ediyorlar.
Vay ca dezaş dolu dela. Bizi istemediklerinden.
Vay dieza cârna. Bizi istiyorlar onlar.
Vay xalqhan bâlanaş. Halkımızın sorunları,
Thulg şâI a gerza sanna bu. Taş başlı başına silah gibidir.
Turpalxôş gho da dieza vain. Kahramanlar bize yardım etmeli.
Vai dxhadovzieta dieza. Biz tanıtılmalıyız,
Vaygxha bolu. Bizden yana olan.
dolu gerz var olan silahın hepsi,
dûxô (bûxô) ârayalla (âravalla) bozmaya çalışıyor,

Deyimler
æla saIa dac ælla dæIak yac ne canı var, ne mecali,
daşû xiel xha kort altınla kaplansın başın, başın (kafan) altın olsun (dilerim bir zarar gelmez dâxar a ghiela yoksul yaşamını,
dog ghiêla xilar kalb zayıflığı,
noxçiçun mairalla çenenlerin yiğitliği,
dôzanal diehxavâlar sınırı geçme,
doş dûzharşkaxh söz sırası geldiğinde (söz düştüğünde),
ezar sheriên khorgenera bin yıldan fazla,
Âm vûxa a dac. Dengeyi bozmamak gerekiyor.
Bxhêşeraş xila dxha ixna i biekaş. Yüzlerce yıldır duyulur (onun) sesi.
Daşô xiel xha kort. Başın altın olsun. Dilerim bir zarar gelmez sana,
Dâxar a ghiela. Yoksul yaşamı.

Nasuh IŞIK

Rahmetli Nasuh IŞIK’ın kendi kaleminden çıkan bu mısralar Onun Çeçenlere ve Çeçen diline verdiği önemi açıkça sergilemektedir. “Kökleri, Önasyanın ilk uygar şehirlileri olan Urartulara dayanan ve ölçüsüz bir kin ve nefretle yapılan (soykırım) kıyım sonucu yok olmakla karşı karşıya bulunan Çeçen halkının, binlerce yıl öncesinden günümüze gelen dilini yaşatmak, onların varolma çabalarına az da olsa katkıda bulunmak için Çeçen halkının gerçek temsilcileri tarafından kabul edilmiş olan alfabeyi öğrenmek ve kullanılmasını sağlamak, Çeçen halkına mensup her birey için bir ödev olduğu inancındayım.”

Üç bölüm halinde yayınlanacak olan bu kıymetli çalışma, rahmetli Nasuh IŞIK’ın hazırladğı şekliyle tek bir harf dahi değiştirilmeden yayınlanacaktır. Bu çalışmanın içeriğinde bulunan Türkçe-Çeçence ve Çeçence-Türkçe olmak üzere toplamda 10300 civarında kelime barındıran sözlükte, ileri bir zamanda site için hazırlanacak Online Sözlük projesinde kullanılacaktır.

WaYNaKH Online

ÇEÇENCE SÖZLÜK – NASUH IŞIK (1950-2008)

Çeçenler ve Çeçen dili konusunda büyük emekler harcamak suretiyle akademik araştırmalar yapmış olan değerli araştırmacı-yazar rahmetli Tarık Cemal KUTLU, yakın tarihimizde çeçenler tarafından kullanılmış olan Alfabeleri Rus-Kiril, Arap ve Latin Kökenli olmak üzere 3 grubta incelemiş ve bunların hangi tarihte kimler tarafından hazırlandığı ve kullanıldığı süreler konusunda önemli bilgiler de vermiştir. Sayın Kutlu’nun tespitlerine göre;

Kiril-Rus Kökenli Çeçen Alfabeleri:

1-) Çarlık tarafından Kafkasya’da görevlendirilen Petr Karloviç Uslar tarafından, Dişni -Vidanlı Dosov Kadı’nın da yardımıyla, “ÇEÇEN DİLİ” adıyla 37 harfli ve Rus-Gürcü-Latin kökenli harflerle desteklenmek suretiyle, İçkeriya ağzına (Noxçmaxka) göre ilk Çeçen Alfabesi düzenlenmiştir.

2-) Eğitimci ve Duma üyesi (milletvekili) olan Eldarxanov Taştemir de Uslar’ın alfabesini esas almak suretiyle 1908 yılında (ancak pratikte kullanılıp kullanılmadığı konusunda bilgi edinilemeyen) bir alfabe daha düzenlenmiştir.

Arap Kökenli Çeçen Alfabeleri:

1-) Uslar’ın alfabesinin hazırlamasına yardımcı olan Dişni-Viedanlı Dosov Kadı, 1908 yılından başlayıp Ekim Devrimi’ne kadar, hatta 1925 yılına kadar (hücre eğitimi yapan medreselerde) Çeçenler tarafından yazılıp okunan Arap alfabesini esas alan bir alfabe hazırlamıştır.

2-) Bu arada Sugaipov Şahab da 1922 yılında, Çeçen yazı dilinin hem ilk, hem de temel alfabesinin olan Arap kökenli Çeçence alfabelerinin en yetkin şekli olduğu belirtilen Şahaban Yôza (Şahab’ın Alfabesi) diye ün yapan 1927 yılına kadar kullanılmış olan alfabeyi hazırlamıştır. 35 harf bulunan Şahab’ın Alfabesi, harekeler ve bazı noktalamalarla arap yazısının Çeçenceye uyarlanmış şekli ise de Çeçence’yi çok iyi bilenler için çözülebilir ve anlaşılabilir olup, Çeçence bilmeyenler için bir anlaşılması zor ve kullanışlı olmaması nedeniyle yaygınlaşamamıştır.

Latin Kökenli Çeçen Alfabeleri:

1-) Uslar’ın çalışmasını örnek alıp 35 harf kullanmak suretiyle kendince Latin kökenli bir alfabe hazırlayan Dil bilimci F. A. Schiefnerin alfabesi,

2-) Çeçen/İnguşya’da yayımlanan bütün yayınlarda kullanılan daha önce kullanılan arap kökenli alfabeden daha işlevsel olan Bouda alfabesi; Adolf Dirr, Dumezil gibi dil bilimcilerin de kullandıkları bir bakıma uluslararası bir özellik taşıyan ve 37 sesi karşılayan, 1925 – 1938 yılları arasında diğer Kafkas dilleriyle birlikte yazarları Xalid Dudayeviç Oşayev ile Moxhmad Salmurzayeviç Salmurzayev’in de kullandığı, kullanılmasında ve edebiyat dilinin gelişmesinde Serló gazetesi de çok büyük rol oynadığı bir alfabedir.

Not: Serló gazetesinin; (İlk sayısı 23 Nisan 1923 tarihinde Çeçence olarak Sovyetskaya avtonomnaya ČEČNYA adıyla yayın hayatına atılmış olduğu, Rusça ve Rus alfabesinin yanında Arap kökenli alfabe ile Çeçence olmak üzere yayın hayatını sürdürdüğü, 1925 yılının Mart ayında Serló adını aldığı, 1927 yılına kadar Arap kökenli ve Latin kökenli Çeçence alfabelerle yayımlandığı, 1927 yılında Arap kökenli alfabeyi terkederek tamamen Latin kökenli alfabeye kullnmaya başladığı, 1934 yılında adını “Leninan nieqh /Lenin’in yolu” olarak değiştirildiği, 1938 yılının başından itibaren Rus alfabesi ile yayın hayatını sürdürdüğü) şeklindeki geçmişi de aydınlatıcı olacaktır.

3-) Çulikov’un “Noxçiin mott/Çeçen Dili”; Bouda alfabesi esas alınmak suretiyle hazırlanmış olan bu alfabe (25 asıl, 8 işaretlenmiş, 7 adet de tek sesi karşılayan çift harf olmak üzere toplam 40 harf bulunan Çeçen dili, Groznıy 1927) olarak bilinen Bouda’ın alfabesinden pek farklı bir sözlük değildi.

4-) 1989 yılında Çeçenya Öğretmenler birliğinin Latin kökenli alfabeye geçilmesi yolundaki kararından sonra kurulmuş olan Çeçen İçkeriya Cumhuriyeti Parlamentosu tarafından 17 Mart 1992 günü iki seçenekli olarak kabul edilen son Çeçen alfabesi (savaş nedeniyle Çeçen Parlamentosonun bu kararının uygulanma olanağı olmamıştır.) olmak üzere toplam 4 adet Latın kökenli alfabe hazırlanmış ve kullanılmaya çalışılmıştır.

Çeçen İçkeriya Cumhuriyeti Parlamentosu tarafından kabul edilmişse de uygulamaya konulamayan son alfabe; 1938’denberi halen kullanılmakta olan Kiril-Rus kökenli alfabenin yerine kaim olmak üzere hazırlanmıştır. Çeçen İçkeriya Cumhuriyeti Parlamentosu tarafından Çeçenlerin resmi alfabesi olarak kabul edilmiş olması nedeniyle ve Tarık Cemal KUTLU’nun “Çeçen Halkının iradesine uygun davranmak” şeklinde ifade etmiş olduğu temennisini de dikkate alarak, savaş sebebiyle konulamayan, toplam 41 harften ibaret olan son Çeçen alfabesini öğrenmek ve kullanmak suretiyle, Çeçen Halkının kendi bağımsız kimliğine sahip çıkma arzusunu daha diri tutabilmelerine katkıda bulunabilmeyi umuyoruz.

Kökleri, Önasyanın ilk uygar şehirlileri olan Urartulara dayanan ve ölçüsüz bir kin ve nefretle yapılan (soykırım) kıyım sonucu yok olmakla karşı karşıya bulunan Çeçen halkının, binlerce yıl öncesinden günümüze gelen dilini yaşatmak, onların varolma çabalarına az da olsa katkıda bulunmak için Çeçen halkının gerçek temsilcileri tarafından kabul edilmiş olan alfabeyi öğrenmek ve kullanılmasını sağlamak, Çeçen halkına mensup her birey için bir ödev olduğu inancındayım.

Karşılaştırmalı Modern Çeçen Alfabesi (Latin)

Bu kesme işareti yerine (I) kullanmanın hem yazım kolaylığı bakımından hem de Kiril alfabesinden kaynaklanan alışkanlıklar bakımından daha isabetli olduğunu düşündüm ve Latin alfabesindeki (I) harfini kesme işareti yerine kullandım. Bu karakter aynı zamanda arap alfabesindeki (ﻋ,ﻋ) karakterinin sesini karşılamak için de kullandım.

(bu durumda yukarıdaki “eskimiş” sözcüğünün karşılığı olan “tiş’yiella” sözcüğünün “tişIyiella” şeklinde yazılması örneğinde olduğu gibi (’) kesme işareti yerine Latin alfabesindeki (I) harfinin kullanılmasını daha isabetli buluyorum.

(Çeşitli örnekler sabah-Iürün, elma-Iazh, müjde-aaI, üç-qoI, üçüncü-qoIolgh, vb. gibi)

Gramer konusunda örnek cümleler:
So Noxço vu. (ben Çeçenim.)
So Noxçi vac (ben Çeçen değilim.)
So Noxço vuy? (Ben Çeçen miyim?)
HaIa va/vu dêla, xho(m) noxço. (Evet elbette çeçensin (sen).)
So qâna yoghur yu. (ben yarın gelirim/geleceğim.)
So qâna yoghur yac. (ben yarın gelmem/gelmeyeceğim.)
So Amina yu. (Ben Amina’yım.)
So Amina yac. (Ben Amina değilim.)
So Noxço yu (Ben Çeçenim)
So Noxço yac (Ben Çeçen değilim.)
So Noxço yuy? (Ben Çeçen miyim?)
HaIa ya/yu dêla, xho(m) noxço. (Evet elbette çeçensin (sen).)
Zezag du (çiçek), cigaxh zezag du (orada çiçek var)
Xaber du (haber), cigaxh xaber du (orada haber var.)
adamaş du (adamlar), Cigaxh adamaş du. (orada adamlar var.)
Lamnaş du. (dağlar), cigaxh lamnaş du. (orada dağlar var.)
Lam bu (dağ), cigaxh lam bu. (orada dağ var),
Lam bac (dağ yok veya dağ değil.), cigaxh lam bac (orada dağ yok.)

Not: Çeçencede (olmak, var olmak) şeklinde ifade edilebilen yardımcı fiil, olabildiğince fazla kullanılan temel sözcüklerdendir. (eril sözcüklerle “-vu” şeklinde olumlu, “-vac” şeklinde olumsuz, “vuy” şeklinde soru çekimleri kullanılır. Dişil sözcüklerle”-yu” şeklinde olumlu, “-yac” şeklinde olumsuz, “yuy” şeklinde soru çekimleri kullanılır. Fiilin bu çekim şekilleri erkek ve kadınların kendilerini ifade etmesi sırasında mülkiyet de belirtirler. Hayvanlar ve nötr sözcüklerle “-du” “-bu“  şeklindeki çekimleri kullanılır. Bir eşya veya hayvanın ifade edilmesi sırasında ve onlara ait olanı da belirtirler.)

Yukarıda sözü edilen ve (olmak, var olmak) şeklinde ifade edilen yardımcı fiilin (vu/va-eril, bu/ba-eşya, hayvan, nötr, du/da-hayvan, eşya, nötr, yu/ya-dişil, eşya, hayvan) şeklindeki çekimleri isim ve isim yerine kullanılan bütün kelimelerin sonuna getirlmek suretiyle kullanılması da gene bir kuraldır.

Örnek;
Yetta bu:İnek,  (Bozhula çoxha yetta bu. Ahırda inek var. Yetta bozhul çoxha bu. İnek ahırda.)
Zuda yu:Kadın, zudariy bu:kadınlar, (Cigaxh zudariy xövşan aş bu. Orada kadınlar oturuyorlar.)
daymoxhk bu (ata yurdu), (Daymaxhkar naxa xolçaxh bu. Ata yurdundaki insanlar çok zor durumda.)
Xi du: Su,         Zud du: Kancık, Orospu, Malx bu: Güneş,       Siyda bu: Yıldız gibi
(xha, stie) cxha doş sanna sixxa aala dieza  (xhastie) tek bir sözmüş gibi, çabuk söylenmeli

Soru Cümlesi kalıpları.
Xho Turko vu. (Sen Türksün.)
Xho Turko vu? (Sen Türk müsün?)
Xho Turko vuy? (sen Türk müsün?)
Xha nâna yu. (senin annendir)
Xha nâna yu (i, iza, xhæra)? (senin annen midir (o, bu)?)
Xha nana yuy? (senin annen var mı? senin annen midir?)
So xha naqhost vu (ben senin arkadaşınım.)
So xha naqhost vu? (ben senin arkadaşın mıyım?)
Megir du (oldu, tamam, peki), Megir duy? (oldu mu? Olur mu?),
Qâna xho voghie? (sen yarın geliyor musun?) Qâna xho voghur vie? (sen yarın gelir misin?)
Qâna xho vâ vallie? (sen yarın gelecek misin?) Qâna xhoI vôghie? (yarın sen de geliyor musun?) Qâna xhoI a vôgha. (yarın sen de geliyorsun.) Qâna xhoI vogha? (Yarın sen de geliyor musun?)

Not: (Xha nâna yu. Senin annendir. Xha nâna yu? Senin annen mi?) Örneğinde olduğu gibi Çeçence de soru cumlesi, ses vurgusu ile de yapılabilir.

Olumsuz Cümle örnekleri
xir du. (olur, olabilir.)
xir dac (olmaz, olamaz).
As sobar do. (ben sabrediyorum.)
Sobar deş vac (sabretmiyor, beklemiyor),
So qâna voghur vu. (ben yarın gelirim/geleceğim)
So qâna voghur vac. (ben yarın gelmem/gelmeyeceğim)
Cigaxh govr yu (orada at var.) (atın cinsiyeti belirsizdir.)
Cigaxh govr yac (orada at yok.) (atın cinsiyeti belirsizdir.)
megir du (olur), megir dac (olmaz)

Konuşma örnekleri;
- Salam Aleykum Vaşâ.
- Va Aleykum salâm?
- Mûxa vu xho vaşâ? Nasılsın amca. Moguş parxat vi/vuy xho? Sağlığın ve rahatın yerinde mi?
- Barkal xiêl xhûna? Teşekkür ederim. Duqa dika vu som.Çok iyiyim. Xho ca vövzaqa sûna. Seni tanıyamadım. Mila vu xho? Kimsin sen?
- So Ahmet vuqa. Ahmet’im ben.
- Xhên mila vu xho? Kimin nesisin sen?
- (So) Mollêr Abdurahman khant vuqa ! (Ben)Hocaların Abdurrahmanın oğluyum.
- Hâ ! Ma dika du xho veIan. Ha! Geldiğin ne iyi olmuş. Moguş parxat vuy Abdurahman? Sağlığı yerinde mi Abdurrahmanın?
- Xho marş, dxha qilxar iza masit şo xhalx, vaşa. Sen sağol. Birkaç sene önce vefat etti o, amca.
- Dâla geç doyla cuna. Allah rahmet etsin ona. Duqa dika stag var Abduraxhman. Çok iyi bir insandı Abdurrahman. Dâla yalsamane loyla cuna. Cennet mekanı olsun onun.

***                  ***                  ***

The dôğu khirnaxh so Antâlê vüyda. Gelecek hafta Antalyaya gidiyorum.
The dôğu şaraxhaI a vaxvalla so Antâlê. Gelecek yıl da gideceğim Antalyaya.
Xho xhô vaxval ? Yalnız mı gideceksin?
- HaIa. Sô vaxvalla so. Evet. Yalnız gideceğim.
– HâhaI. Say düzalca vaxvalla so. Hayır. Ailemle gideceğim.
Neqh dika xiela xha. Yolun iyi (açık) olsun.

Nasuh IŞIK

“Tanrı sana iyi şeyler söyletsin, mutlu yaşayasın, kötülükler uzakta, iyilikler seninle olsun” demelerini, söylemelerini ne yapacaksın?! İyi kulak ver, gözlerini aç, şimdi sana muhteşem bir efsane anlatacağım.

Vaktiyle şu karşıda görülen buz dağları şimdikinden çok daha yüksek olduğu zamanlarda, tepelerinde şimdiki gibi karlar ve buzlar yokken, çeşitli çiçeklerle mis kokulu otlar yetişirken, derin oyuklarıyla daha yüksek tepelerinde ise karlarla buzların erimediği zamana ait bir efsanedir bu.

Sana, karşıdaki Baş-Lam dağının doruklarında bulunan karların ne zamandan beri durduğunu, şu uzana giden çayırlarla mis gibi kokan otların, çeşit çeşit çiçeklerin hangi zamandan bu zamana geldiğini anlatacağım. O zamanlardaki atalarımız engin oyuklarda, yüksek kulelerde ve derin mağaralarda yaşarlarmış. Ta karşı dağdaki kayalar kadar iri gövdeli imişler. Atları da kendileri gibi cüsseliymiş. Närt Erstxólar ayı gibi güçlü, kurt gibi cesur, kaplan gibi çevik, tilki gibi de kurnaz kimselermiş. Dağdaki kayaları kaptıkları gibi fırlatıp atabiliyorlarmış, bağırdıklarında dağları titretirlermiş, naraları semâda yankılanırmış, buna rağmen çaresizlermiş, çünkü ateşleri yokmuş.

Närt Erstxólar soğukta yaşarlarmış, mahzun imişler, azap içinde imişler, çünkü ateşleri yokmuş. Kudretli Siela(4) acımasızmış, onlara azap ediyormuş. O gök tanrıymış, ateş elindeymiş. İnsanlara hayrı olmayınca kudretli olmanın ne yararı vardır ki?! İnsanlar azapta ve işkence içinde yaşarken onun gücünün ne yararı vardır ki?! Siela, Närt Erstxólara azametini göstermek için bulutlara binerek gök kubbenin doruklarında dolaşırmış.

Gök çöküyor, yeryüzü yarılıyormuş gibi semâyı dehşet veren gürültülerle gümbürdetirmiş.

— Ooo-o! İnsanları nasıl da dehşete düşürürmüş!
— Ooo-o! Yeryüzüne nasıl da korku verirmiş!

Siela’nın bulunduğu gök dorukları her zaman kara bulutlarla kaplıymış. Bulutları yağmurla dolduran Siela onu yeryüzüne dökermiş, insanların daha büyük işkence görmeleri için daha katılaşmadan toprağın dibine indirirmiş. Ateşten ve ışıktan yapılmış olan siela·jad’ı(5) eline alır, yeryüzüne sielaxäştigler(6) atarak her tarafı harap edermiş. İyilikler de, kötülükler de Siela’nın buyruğundaymış. Siela iyilikte cimri, kötülükte cömertmiş. İnsanlar da iyiyi kapmak için birbirleriyle alabildiğine kapışırmış, kötülüğü veren ise Siela’ymış.Gökyüzüyle yeryüzü arasında her zaman düşmanlık varmış. İnsanla Siela arasında da sürekli mücadele olurmuş.

Närt Erstxólar ne kadar işkence görür, ne kadar azap çekerse Siela da o kadar keyiflenirmiş, o keyiflendikçe, Närt Erstxóların anası sayılan sevgilisi Sata da o derecede acı çekermiş. Sata, Närt Erstxólara yardım etmek istermiş, ama Siela’dan korkarmış.

İşte o zamanlarda dağda güçlü Närt, Pxharmat yaşıyormuş. Kendisi hünerli bir ustaymış. Tatlı dil karşılığında Närtlara ham bronzdan kılıçlar, kalkanlar, zırhlar yaparmış. Dağdakiler arasında tatlı dil çok itibar görürmüş: Kolay gelsin! Şansın açık olsun! Sağlıkla yaşayasın! Başarılar senden yana olsun!

Pxharmat alçak gönüllü, cömert, kuvvetli bir Närt imiş. Az konuşur, çok düşünürmüş. Cehennemden halk için ateşin nasıl sağlanabileceği ve onlara yararının nasıl dokunabileceği kaygısındaymış. Siela bu ateşi ağız tadıyla vermemekteymiş. Dünyaya gelişinden itibaren insanlar arasında ne kadar iyilik varsa hepsini kendisinde topluyormuş. Güç, maharet, zekâ, hile, sabır. Atı Turpal da kendi halinde dağda otlamaktaymış.

Närtlar ona:

— At, eyerle binicinin altında, yiğit emeğiyle ve uğraşıyla mahir olur. Senin Turpal neden başıboş dolaşıyor? dermiş.

Pxharmat cevap verirmiş:

— Atım mâhirdir. Vakti gelince benim atım cehennemden qerç (köz, kor, ateş) getirecektir.
Närt-erstxõlar onun bu sözlerine karşılık gülerlermiş. Pxharmat ise halkın kaygısını giderebilmek için kafa patlatırmış.

Bir gün Pxharmat Orga derbentleriyle dağları çınlatacak, gökyüzündeki kudretli Siela’yı uykusundan uyandırıp bir taraftan öbür tarafına döndürecek yükseklikte ünleyip atı Turpal’ı yanına çağırmış. Taa uzak dağda otlamakta olan Turpal buna karşılık, Argun’un dalgaları gibi dağları aşındıracak, çağıltılarını durduracak biçimde kişnemiş. Şimşek hızıyla sahibinin karşısına dikilmiş. Pxharmat zırhını kuşanıp kılıcını beline bağlamış, taşlarla doldurduğu humbarasını sağrısına, ok sadağını omuzuna, bizon gönünden yapılmış olan kalkanını da sol koluna asmış. Turpal’ı eyerledikten sonra dağ keçisinin boynuzundan yapılmış olan kâsesini yiy’le(7) doldurup içmiş, “Ayağım yere zift misali, elim dokunduğu yere hamur misali yapışsın!” diyerek atına binmiş.

Hiç kimsenin hiçbir zaman gitmediği, gidip de dönmediği yola çıkmış.
Närt Erstxólar, gücü kuvveti artsın diye Pxharmat’ın gittiği yol üzerine akdarı serpmişler, bütün ülkede morx dolusu ikramda bulunmuşlar, onu, “Giderken elin boş ve hafif olsun, dönerken tok ve elin dolu olsun!” diyerek uğurlamışlar.

Pxharmat yedi gün yedi gece yol almış. Yedi vadiyi, yedi dağı aşmış. Yüksekliği göğe erişen, doruğunda Siela yaşayan Baş-Lam’ın eteğine ulaşmış. Baş-Lam’ın doruğuna doğru ilerleyen Pxharmat tepelerde hayli zorlanmış. Doruklarında ıtır kokulu otlar, renk renk çiçekler, cıvıldaşan kuşlar bulunmaktaymış. Güneş gibi parlayan Sata, Närt-erstxõların anası Siela-Sata, Siela’nın sevgilisi, zaman zaman, dinlenmek amacıyla Baş-Lam’ın doruğuna inermiş. Beyaz bir kuş olup Pxharmat’ın önüne süzülmüş. İnsan diliyle konuşmuş:

— Hey, yiğit Nart, Baş-Lam’ın doruğuna umarım gücünü denemek için çıkmamışsındır!
— Haklısın cömert kuş. Baş-Lam’ın doruğuna gücümü denemek için çıkmış değilim. Siela’nın ocağından ateş almaya geldim, almadan da geri dönmeyeceğim, diye cevap vermiş Pxharmat.
— Hayırlı bir iş için yola çıkmak da bir güç denemesidir. Ben sana yardım edeceğim. Atın hızlı mıdır? diye sormuş Siela Sata.
— Atım rüzgârdan daha hızlıdır.
— Atın güçlü müdür?
— Atım güçlüdür. Toynağı nereye değerse izi kalır.
— Sen kendin de kuvvetli misin?
— Elimdeki soğuk bronz bile bal mumu gibi yumuşar. Siele Sata Pxharmat’a, Siela’nın ocağına nasıl ve hangi yoldan varacağını, ateşi nasıl alabileceğini anlatmış:
— Siela şimdi uyumaktadır. Atını rüzgâr hızıyla sür ve Siela’nın ocağı üzerinden sıçrat. O anda ocağa uzan, ateşi kapıver. Sonra atını Baş-Lam’a doğru sür. Başını koru. Siela dehşet vericidir, acımasızdır. Uyanırsa sağ kalmazsın, ateşi de yeryüzüne götüremezsin!

Pxharmat işini, Sata’nın öğüdüne uyarak gerçekleştirmiş. Atı ocağa doğru sıçramış, tam o anda eğilerek cehennemden ateşi kapıvermiş ve atını Baş-Lam’ın doruğuna doğru sürüvermiş. Turpal at çok hızlı olduğu için ateşten sıçrayan kıvılcımlar Pxharmat’ın ardı sıra iz bırakmaktaymış. Kıvılcımlardan birisi dehşet Siela’nın burun deliğine girip onu uyandırmış.

Siela, ateşi elde edince insanın yiğitleşeceğini, kendisine itaat etmeyeceğini bildiği için telaşlanmış. Yiğit Nart’ın peşine yardımcılarını takmış: İçinde zifiri karanlık gecenin bulunduğu kırbasını açmış. Ortalığı zifiri bir karanlık kaplamış, Pxharmat kendi parmaklarını da, atının kulaklarını da görmüyormuş. Nart ve atı önlerini seçemez olmuş. Her an uçuruma yuvarlanıp ölmek uzak değilmiş.Güzel sesli Siela Sata kuşu tatlı nağmelerle önüne düşüp yol göstermiş. Siela, zifiri karanlık gecenin Pxharmat ile atını durdurmayı başarmadığını görmüş. Bu defa içinde tipinin bulunduğu kırbasını açmış. Keskin tipi ile zifiri karanlık yiğit Närt-Erstxó’yu yok etmek üzereymiş. Fakat güzel kuş ötüşleriyle onlara yol göstermekteymiş. Yiğit Nart tipinin ateşi söndürmek üzere olduğunu fark etmiş. Tereddüt bile etmeden ateşi koynuna sokmuş. Keskin tipi yiğit Nart’ın çevresinde ölüm dansı etmekteymiş. Keskin tipinin dehşeti Argun Nehri’nin sularıyla granit kayalarını aşındırıp boğaz oluşturmakta, iri meşe ağaçlarını kökünden söküp saman çöpü gibi savurmaktaymış. Siela, zifiri karanlık ile keskin tipinin de yiğit Nart ile atını durduramadığını, zarar ziyan görmeden kurtulmak üzere olduklarını görmüş.

Siela, içinde keskin ayaz bulunan üçüncü kırbasını da açmış. Keskin ayaz dağları titretmekte, kayaları çatlatmaktaymış. Ancak yiğit Närt Pxharmat ile atı Turpal yine de ilerlemekteymiş. Siela telaşlandıkça telaşlanmaktaymış. Pxharmat ile atının Baş-Lam’a ulaşmak, orada bulunan bir mağaraya girmek ve kurtulmak üzere olduklarını görmüş. Hiddeti arttıkça artmış. Ateş ve ışıktan olan siela·jad ‘ı (gök kuşağı) eline alıp peşleri sıra sielaxäştig’leri (şimşek) atmaya başlamış.

Sielaxäştigler dağları sarsmaktaymış, donmuş pınarlar akmaya, Argun’un dalgaları ise yatağından kalkıp tepelerin doruklarında öteye beriye saçılmaya başlamış. Yiğit Närt Pxharmat ile atını ne dehşet verici tipi, ne keskin ayaz, ne zifiri karanlık, ne de sielaxäştigler durdurabilmiş. Onlar kendilerini bekleyen Närtların yaşadığı büyük mağaraya ulaşmışlar. Pxharmat, şaşkın haldeki Närtlara dönerek:

— Buyrun, işte size ateş!! demiş. Her kulede, her mağarada, her hanede alevleri harlayı! Her ocakta ateş bulundurun, sıcaklık ve aydınlık olsun! Tam o sırada dağlarda dehşet verici bir gürültü kopmuş. Gökyüzü, yeryüzüyle boğuşmaya başlamış. Yiğit
Närt tekrar:
— Şansınız açık olsun! diye tekrar bağırmış. Yine o anda dağları titreten bir gürültü daha kopmuş. Gök gürlüyor, peş peşe şimşekler çakıyormuş.
Närt uzaklaşırken tekrar:
— Şansınız açık olsun! diye bağırmış. Benim cezalandırılmam gerekiyor. Siela’nın öfkesinin üzerinizde olmaması için kendimi fedaya hazırım. Benim için üzülmeyin!

Yiğit Närt Pxharmat mağaradan dışarıya çıkmış. Şimşeklere, kara geceye, tipiye ve keskin ayaza karşı koyarak Baş-Lam’ın doruğuna çıkmış. Başının üzerinde şimşekler çakıyormuş. Tipi dengesini bozmaktaymış. Elleri ayakları soğuktan buza kesmiş. Kara gece her tarafı kuşatmış. Hiddeti yatışmayan ve öfkesini kusan Siela’nın yanına doğru ilerlemiş. Baş-Lam’ın doruğuna, göğün arşına doğru yaklaşan yiğit Närt’i gören Siela tipiyi, ayazı, kara geceyi usulca kırbalarına çekmiş. Kırlar, vadiler ve dağ tepelerindeki karlar ve donlar eriyerek Pxharmat’ın ardı sıra usul usul Baş-Lam’ın doruğuna doğru çekilmekteymiş. Baş-Lam’ın doruğu kara teslim olmuş, bir daha da bu karlasrı başından çıkartmamış.

Siela bağırmış:
— Gökten alıp götürdüğün ateşe hasret kalasın, sıcağa hasret kalasın!
Sonra güvenilir kölesi olan Tek Gözlü Juzh’u (‘Uc), bronz zincirlerle birlikte onun karşısına sevk etmiş. Tek Gözlü Juzh, Pxharmat’ı, bronz zincirlerle Baş-Lam’ın doruğuna bağlamış.
Siela da onu ilençlemiş.
O zamandan bu zamana kadar dünyada ne kadar iyilik varsa tanrı kargışlamış, tanrının kargışladığını insan kutsamış.
Gökle yer arasında hep düşmanlık vardır. İnsanla Siela arasında hep düşmanlık vardır. Kuşların kralı İda, her sabah, zincirle bağlanmış olan Pxharmat’a gelirmiş.

Pxharmat’ın diz kapaklarına tüner, tekrar tekrar sorarmış:
— Ey zavallı Pxharmat! Yaptığından pişman oldun mu?Pişman oldunsa, sana eziyet etmeyeceğim, olmadınsa ciğerlerini yiyeceğim!
Başına gelmiş olan işkencelere katlanan Pxharmat her zaman aynı cevabı vermekteymiş:
— Pişman olmadım. Ben insanlara bir şans verdim. İnsanlara sıcak ve ışık verdim. Yapılan iyiliğe karşılık pişmanlık gerekmez.
İda ise, çelik gagasını çakmak kayasında sivrilttikten sonra Pxharmat’ın çiğerini yemeye başlarmış.

Närt Pxharmat gıkını bile çıkartmazmış. Gözlerinden bir damla olsun yaş akmazmış. İstifini bile bozmadan büyük bir dirençle acıya katlanırmış. O zamndan beri halkımız Närt Erstxólar, koç yiğidin ağlamasını uygun karşılamaz. Baş-Lam’ın doruklarındaki karlar ve buzlar o zamandan beri durmaktadır. Pxharmat zincirlendikten sonra Siela karları Baş-Lam’ın doruklarına toplamıştır. Pxharmat’ı sıcağa hasret bırakmak için vadilerde, ovalarda, dağın doruklarında soğuk eksilmez. O zamandan beri dağın etekleri, yamaçları, vadileri, ovaları ılıktır. O ılıklık, Pxharmat’ın gökten getirdiği ateş vasıtasıyla ulaşmıştır oralara kadar. Dağın daha aşağı eteklerinde o zamandan beri güzel kokulu otlar, renk renk çiçekler, tatlı tatlı öten kuşlar olur, Baş-Lam’ın dorukları ise soğuktur ve hep don tutmuştur, kat kat buz tabakaları vardır, hiçbir zaman erimez, ayaz eksik olmaz. İşte Pxharmat oraya bağlanmış. Bitmeyen işkencelere maruz kalmış, ama o hiçbir zaman ölmemiştir.

Turpal ölmez. Turpal daima yaşar.

Çeviren: Tarık Cemal Kutlu

Pxharmat

Xhuna Dala dika diyrig, dikanca xho duqa vaхarg, vonna xho thäxhatеttarg, dikanna xho xhalхavaхarg! Diycaniy-älliy, hun du xhuna, as cxha tüyra düycur du xhuna, tur-tamaša büycur bu xhuna. Lunan lеrgaš samadaхalaxh, bеrzan bjärgaš sеrladaхalaxh!..

Asa xhuna düycur du ocu djogarçu bašlamanan körtеxh lo maca düyna jüllu, šеraçu arеnaškaхxhiy, lamaniyn basеškaхxhiy хaza xhozha yolu bеcaššiy, tayp-taypana zеzagaššiy maca düyna düylu…

Macaх xhalхa zaman çoxh i djogaxh šuna guš dolu lеqa lämnaš qin a lеqa хilla, cеran kortoškaxh hinca sanna loy, šay a docuš, хaza bеcaššiy, zеzagaššiy хilla. Tqha xhalхa zaman çoxh cqha a ca dеšaš loy, šay khorgaçu jannaškaхxhiy, lamaniyn basеškaхxhiy, šеraçu arеnaškaхxhiy хilla.

Ocu хеnaxh vayn day, närt-orstхoy, jannaškaхxhiy, xhехaškaхxhiy, lеqaçu bjävnaškaхxhiy bехaš-jaš хilla. İ djogara lämnaš sanna lеqa хilla üš. Cеran doy a хilla ištta dakqiy. Çеrçiy sanna nicqh boluš хilla närt-orstхoy, bеrzaloy sanna mayra хilla, ċöqhaš sanna kadе хilla, cxhogalš sanna mеkar хilla.

Katuхiy, atta sxhayokqiy, lamanan tarх qussuš хilla cara, moxh tuхiy, lamanaš dеkoš хilla, ċogha tuхiy, stiglanaš еgoš хilla cara. Dеlaxh a ghorasiz хilla üš — ċе ca хilla cеran karaxh.
Nicqh bolu Sеla qhiza хilla, jazapе хilla. İza хilla stigalan da, ċе a cünan dolaxh хilla.

Hun payda bu nicqhan a, cunaх adamašna dika doluš ca хilça?

Hun payda bu nicqhan, cunaх adamašna jazap-bala хüluš хilça? Närt-orstхošna, šеgara nicqh gayta, ċеran xhorkanaš thе a хoiy, inzarе yokqa ghovgha ghattoš хilla Sеlas, stigala kagluš, daqhanaš хüluš, oxhathеyölхuš sanna хötüytuš, yеrrig stigala a qhеqhoš. Sеla jaš volu stiglan järçеš daima järzhaçu marхaša xhuldinеra. Doghanaх yuzayoy, marхaš lätta xhovsayoy, ocu doghanaх ša, qhora lätta еlхayora Sеlas, adamašna thе qin a dokqa jazap dossoš. Kеst-kеstta co, nüraх-ċaraх dina stеlajad kara a öciy, lätta stеlaхäštigaš qüssura, dеrrigе a gondjaxh dagoš.

Dika a, von a Sеlin karaxh dara. Vonna komärša vara Sеla, dikanna — sutar vara…

Dika qhäxhaçu qhica qhiysamеxh dokqura adamaša, tqha von — Sеlas ša luš dara.

Stigalniy, lättaniy yukqhеxh daima mostaghalla lättara.

Sеliniy, adamašniy yukqhеxh daima qhiysam lättara. Närt-orstхoy balano mеl tajiy, ghad’öхura Sеla. Sеla ghad mеl iхi, ghayghanе yödura Sata. Satina çhoga läara närt-orstхošna gho dan, amma Sеlех qörura iza.

Ocu хеnaxh lomaxh vехarš vara nicqh bolu närt Pxharmat, šеn pxhalghi çoxh, naхana ghullaq a dеš. Dika pxhar хilla iza.

Pxharmat yesala, komärša, nicqh boluš närt хilla. Qhamеl khеzig a dеš, qha duqa xhögura Pxharmata. Oylanaš duqa yora, adamiyn balina, hun gholi yiyr yara-tе, boхuš. Co oyla yora, Sеlin dolara a yäkqina, adamašna ċе muхa yaxhar yara-tе, boхuš. Bеrtaxh ca lora iza Sеlas.

Ša dünеn çu välçaxhana, naхana yukqhеra dikanig, özdanig, xhеqhalеnig sxhaguldеš vara Pxharmat.

Cünan din Turpal guttara lomaxh parghat lеlara.

Oluš хillеra närtaša Pxharmatе:
— Din bеrеçunna khеlaxh baхçalo, qhonaх qhiysamеxh vaхçalo. Xhan din parghat hunda lеla?

Pxharmata zhop luš хillеra:
— San din baхçabеlla bu. Хan thеqäçça, san dino stiglara хäštig daxhar du!

Cxhana diynaxh Pxharmata šеn Turpalе moxh töхnеra, Organan çhozh dеkoš, lamanaš dеgoš, samaväkqina, Sеliga agho хorcüytuš. Gеnnaxh lomaxh bеzhaš bolu din, šеn da qoyquš хеzna, düxhal tеrsira. Tqhеs sanna masa qеçira Turpal šеn dеna Pxharmatana düxhal. Karaiycira Pxharmata çxhonkar, thеdüyхira yözan ghagh, хän thе öllira pхеrçех yüzina хumpjar, pxhärsaх qhеvlira buliyn nеjarх yina yolu turе, koça tеsira sеqajad, yuqhaх diхkira tur, buyna qhövlira büхxhеxh yöza vеd yolu ghömaq.

Šеn Turpal dinna yutqha nüyr a tillina, xhехan maja yüzzina döttina yiy a mеlla, baqaх sanna kog latiytalaxh san, badaх sanna küg latiytalaxh, älla, dina a хi’na, cqha a cxha a ca vaхançu, vaхnarg vuхa ca voghuçu novqha vеlira iza. Närt-orstхoša Pxharmat vöduçu novqha borc xhärsira, nеqh dika хiliyta, älla. Maqaх büzna mok hottiyra: «Vöduš, vayn-vеsa хülda xho, voghuš vеza-vüzina хülda xho!» — älla.

Duqa iхira Pxharmat. Boph diynaхxhiy, vorh busiy nеqh bira co. Boph jin, vorh lam хadiyra co. Šеna thеxh Sеla vехaš yolu stigal xhalaläcna lättaçu Bašlamanan duххе qеçira Pxharmat. Nissa xhala yolçu inzarе хalaçu basеškaхula irх nеqh bira Pxharmata. Bašlamanan körtе vеlira iza. Bašlamanan körtеxh хaza xhozha yolu bеcaššiy, tayp-taypana zеzagaššiy dara.

Ocu Bašlamanan körtе sadaja yussuš хillеra mälхan nur dogu Sata, Sеla-Sata, Sеlin еzar, närt-orstхoyn nana.

Khayn olхazar хilla düxhal’еlira iza Pxharmatana. Adamiyn mattaxh cuo yelira:
— Hay nicqh bolu närt! Xho laa-tara ca välla hoqu Bašlamanan büхxhе.
— Baqhdu iza, komärša olхazar, so laa-tara ca välla hoqu Bašlamanan körtе. So stigalan qеrçara adamašna ċеran хäštig daxha vеana, i docuš, vuхavörzur voluš a vac, — zhop dеllеra Pxharmata.
— Dikaçu ghullaqana aravällaçünan nеqh dika ca хilça, amal dac. Asa gho diyr du xhuna, — älla Sеla-Sata.

Yuхa a хättinеra co:
— Din dika buy xhan?
— Moхal masa bu san din, — zhop dеllеra Pxharmata.
— Nicqh boluš buy xhan din?
— San dino bеrg töхnaçoxh, šovda guçudolu.
— Nicqh boluš vuy xho xhuo?
— San karaxh šiyla börza baqal a, balozal a khеda хülu, — yelira Pxharmata.

Sеla-Sata diycira Pxharmatana muхa, mülхaçu novqha vaхça, qaçalur vu Sеlin qеrça, diycira cünan qеrçara ċеran хaыntig muхa yecalur du.

— Sеla hinca vizhina хir vu. Moх sanna çехka xhayn din djaхaхka. Sеlin qеrçana thöхula qossabaliyta iza. Cu çoxh yoguš yolçu ċarna xho thе ma nisvеllinеxh, oxha-çuqovdiy, katoхiy, ċеran хäštig sxhaeca. Cul thäxha xhayn din, yuхanеxha, nissa Bašlamanеxha хaхka. Larlolaxh! İnzarе vu Sеla! Qhiza vu Sеla! İza samavalaxh, diyna djavoхüytur vac co xho a, ya xhan din a. Lätta ċеran хäštig djaqaçor dac axha thakqa.

İštta, Satas ma-xhеххara, ghullaq dira Pxharmata.

Çехka хaхkabеlla, Sеlin qеrça thöхula qossabеlira Pxharmatan din. Oxhaqövdina, ċеran хäštig sxhaecna, Bašlamanan körtеxha хäхkira Pxharmata šеn din. Din sov masa xhadarna, хaыntiga thеra ghövttinçu suynaša dеххa ċoga dillira Pxharmatana thеxha. İ suynaš mеranjürga daхana, samavеlira Sеla. Gira cunna mayraçu närto šеn ċepgapa хäštig xhoš. Хäara Sеlina, ċе karaе’ça, stag nicqh boluš a, mayra a хir vuyla, thakqa iza šеna düxhal ghottur vuyla.

Bokqa nicqh karabaхnеra stagana. Qеravеllеra nicqh bolu Sеla. Dokqa orca däkqira Sеlas mayraçu närtana Pxharmatana thäxha. Järzha büysa çoxh yolu kitt sxhadästira Sеlas. Pxharmatana šеn küygiyn pjеlgaš ca guš, dinan lеrgaš ca guš, jarzh’еlira. Sa ca guš disira Pxharmattiy, cünan dinniy. Aхkaçu a daхana, hallak’хilarna qеram bara i ši’. Amma tamašina хazaçu olхazaro Sеla-Sata, xhalхa a dälla, šеn isbäxhaçu yešaršca nеqh xhöхura carna.

Järzhaçu büysanan nicqh ca qäçna, närttiy, cünan dinniy saco. Thakqa Sеlas sxhadästira šеn darc çoxh dolu kitt a. Çехka darc thäxhaхiycira Sеlas Pxharmatana. Järzhaçu büysanoy, çехkaçu darcoy çhogha xhovziyra Pxharmattiy, cünan dinniy. Thakqa a, хazaçu olхazaro Sеla-Sata, šеn thеmašca dorcana düxhalo еš, šеn yešaršca nеqh xhöхura carna.

Pxharmatana gira, šеn karara doguš dolu хäštig, çехkaçu darco doyuš. Ċе yocuš, lätta vossa taro yacara cünan. Šеn çеta dillira co iza. Jozhallin хеlхarca mayraçu närtana gonaх xhiyzara bürsa darc, järzhaçu büysano bjarzvinеra, çеtaxh dolçu хäštigo naqa morcura. Duqa çhogha lastorna, Organan хiš moqazan bеrdaškara yüstaх tiysinеra, dakqiyra nеzhnaš, oramašca buхdäхna, çan хеligaš sanna, stigalхula idadora.

Sеlina gira ya järzhaçu büysanе a, ya çhoghaçu darcе a närttiy, cünan dinniy sacaluš caхilar. Zеn-zulam docuš, stigalan orcanaх närt khеlxharavoluš lättara.

Thakqa sxhadästira Sеlas morsa šеlo çoxh yolu qoalgha kitt a.

Morsaçu šеlono lamanan tarхaš lölхüytuš, lamanaš хabiynеra, dеlaxh a mayra närt Pxharmattiy, cünan din Turpalliy xhalхa djaöхura.

Çhogha qеravеlira Sеla. Cunna gira mayra närt Bašlamanan oxha buххе qoçuš. Hinca khеlxharavoluš lättara iza. Sov çhogha ghirvölla, ċеraх-nüraх dina, šеn stеlajad sxhaecna, närtana thäxha stеlaхäštigaš qiysa vüylira iza.

Stеlaхäštigaša lamanaš lеstadora, ghoriyna lättina šovdanaš doladaliytira, Organan tulghеš, qhäхkinaçu zhan mеtta sanna, lamanan basеškaхula djay-sxhay xhovdiytira, lamanan lеqa tarхaš, diyna yoluš sanna, mеttaх’xhеra.

Morsaçu šеlonе a, çhoghaçu darcе a, järzhaçu büysanе a, stеlaхäštigaška a ca sacavеlira mayra närt Pxharmat. Šеga xhüysuš närtaš bolçu yokqaçu xhехa çu djaqеçira iza.

— Han! Hapa yu šuna ċе! — yelira Pxharmata cеcbövllaçu närtaška.
— Hop bjävna çu, hop xhехa çu, hop ghali çu lataеlaš ċе! Pattaеlaš yokqa alu! Hop ċa çoxh хiliytalaš ċе! Хiliytalaš yovхo! Хiliytalaš sеrlo!.. Ma yaytalaš ċе cqha a! Хülda šu irs doluš!

Thakqa ocu хеnaxh yokqa ghovgha ghaыtira, Sеlas thom bеš… Stigal yara lättе guttarеnna a mostaghalla xhеdеš! Stag vara Sеliga guttarеnna a qhiysam xhеbеš! Sеla, ghirvölla, öghazvaхnеra!

— İrs doluš хülda šu! Šuna thеra Sеlin jazap djaayarxhama, so jazapе vozha vеzaš vu! İrе doluš хülda šu! Suna ghayghanе ma хilalaš!

Mayra närt Pxharmat stеlaхäštigašniy, šеlonniy, darcanniy, järzhaçu büysanniy düxhal vaхara Bašlam thе. Cünan körta thöхula stеlaхäštigaš lеlхara, darco djay-sxhay vеttara iza, küygaš-kogaš šеlono daxhiynеra cünan. İza Sеla vara, öghazvaхançüra vasta ca luš.

Bašlam thе, šеna düxhal stigalan järçaška xhalavoghuš mayra närt giça, Sеlas mеllaša kittašna çu üyzira darcciy, šеloy, büysiy. Arеnaškara, jannaškara, lämniyn basеškara šеlo, cqha a ca dеšaš jillina lo, ghypa mеllaša Pxharmatana thäxha Bašlamanan körtе xhalayaхara. Layn, šan yiysarе baхana djahöttira Bašlamanan korta, cqha a qin dja ca yakqa, cuo šеn körtaх khayn bašlaq xharçiyra.

Moxh tüyхira Sеlas:

— Ayxha stiglara yixhnaçu ċaraх xhеgavoyla xho! Yovхonaх xhеgavoyla xho! — älla. Šеn tеšamе lay, cxha bjärg bolu juzha, vaхiytira Sеlas Pxharmatana düxhal gеzan zjеnaš a yecna. Bašlamanan körtе djaviхkira juzhas Pxharmat ocu zjеnašca.

Pxharmatana jazapna, älla, Sеlas xhalagulyinçu šеlono, ghurano, layno Bašlamanan korta, ghopoš, djalеcira. Pxharmata lätta еançu ċaro dеrrigе dünе doхdira, arеnaš, lamaniyn basеš, khorga jannaš хaza xhozha yolçu bеcašiy, tayp-taypanarçu zеzagašiy duqhdina djahittiyra.

Masso a jüyranna djaviхkina volçu Pxharmatana thеdoghu dеrrigе a olхazariyn yela İda. Pxharmatan golaš thе oxhaхuiy, daima cxha хattar do co:
— Hay dеqhaza Pxharmat! Hay qhinan Pxharmat! Doхkovälliy xho, ayxha dinçunna? Xho doхkovällеxh, asa xhaviyr vac xho, ca vällеxh, xhan dojaх dozhur du so!

Šеna хin dolçu inzarеçu jazapan oyla ca еš, guttara a cxha zhop lo Pxharmata:
— Han-han! Doхko ca välla. Asa adamašna irs dеlla, asa adamašna yovхo, sеrlo еlla! Dina dällaçu dikaçu ghullaqana doхkovala mеgar dac!

Tqha olхazariyn yela İda, šеn bolatan zjok, moqazan thulgех xhoqiy ir a yoy, Pxharmatan dojaх dazha dolalo. Pxharmata cxha uzar ca bo. Cünan bjärgaš çu cqha a thunalla ca yussu. Dokqaçu dönallica, voхa ca vuхuš, lov co i dokqa jazap, i dokqa lazar.

Occu хеnaxh düyna sxha du-q vaynехan, närt-orstхoyn qhonaхa völхuš caхilar. Occu хеnaxh düyna du-q, lamaniyn baхxhaškaxh, daimanna a ca dеšaš, dizhina jüllu luo, ša xhöquš, šiyla darc. Pxharmat Bašlamanan körtе djaviхkiça, cunna jazapna, älla, Sеlas ciga xhalaguldina-q iza, daimanna a iza yovхonaх xhеgo, ċaraх xhеgo.

Occu хеnaxh düyna sxha du-q šеraçu arеnaškaхxhiy, khorgеçu jannaškaхxhiy, lamaniyn basеškaхxhiy хaza xhozha yolu bеcaššiy, tayp-taypana zеzagaššiy. Ocu хеnaxh düyna sxha yu-q lättaxh yovхo, bеrkat, sеrlo. İ yovхo adamašna Pxharmata yеana! Tqha Pxharmat djaviхkina vu ocu Bašlamanan büхxhе. İza daimanna a dokqaçu jazapеxh vu, amma cqha a liyr vac iza!

Turpal ca lе! Turpal daim vехa!

ПХЬАРМАТ

Хьуна дала дика дийриг, диканца хьо дукха вахарг, вонна хьо тIаьхьатеттарг, диканна хьо хьалхавахарг! Дийцаний-аьллий, хIун ду хьуна, ас цхьа туьйра дуьйцур ду хьуна, тур-тамаша буьйцур бу хьуна. Лунан лергаш самадахалахь, берзан бIаьргаш серладахалахь!..

Аса хьуна дуьйцур ду оцу дIогарчу Башламанан коьртехь ло маца дуьйна Iуьллу, шерачу аренашкаххьий, ламанийн басешкаххьий хаза хьожа йолу бецашший, тайп-тайпана зезагашший маца дуьйна дуьйлу…

Мацах хьалха заман чохь и дIогахь шуна гуш долу лекха лаьмнаш кхин а лекха хилла, церан кортошкахь хIинца санна лой, шай а доцуш, хаза бецашший, зезагашший хилла. Ткъа хьалха заман чохь цкъа а ца дешаш лой, шай кIоргачу Iаннашкаххьий, ламанийн басешкаххьий, шерачу аренашкаххьий хилла.

Оцу хенахь вайн дай, наьрт-орстхой, Iаннашкаххьий, хьехашкаххьий, лекхачу бIаьвнашкаххьий бехаш-Iаш хилла. И дIогара лаьмнаш санна лекха хилла уьш. Церан дой а хилла иштта даккхий. Черчий санна ницкъ болуш хилла наьрт-орстхой, берзалой санна майра хилла, цIоькъаш санна каде хилла, цхьогалш санна мекар хилла.

Катухий, атта схьайоккхий, ламанан тарх кхуссуш хилла цара, мохь тухий, ламанаш декош хилла, цIогIа тухий, стигланаш егош хилла цара. Делахь а гIорасиз хилла уьш — цIе ца хилла церан карахь.
Ницкъ болу Села къиза хилла, Iазапе хилла. Иза хилла стигалан да, цIе а цуьнан долахь хилла.

ХIун пайда бу ницкъан а, цунах адамашна дика долуш ца хилча?

ХIун пайда бу ницкъан, цунах адамашна Iазап-бала хуьлуш хилча? Наьрт-орстхошна, шегара ницкъ гайта, цIеран хьорканаш тIе а хоий, инзаре йоккха гIовгIа гIаттош хилла Селас, стигала каглуш, дакъанаш хуьлуш, охьатIейоьлхуш санна хоьтуьйтуш, ерриг стигала а къекъош. Села Iаш волу стиглан Iаьрчеш даима Iаьржачу мархаша хьулдинера. ДогIанах юзайой, мархаш лаьтта хьовсайой, оцу догIанах ша, къора лаьтта елхайора Селас, адамашна тIе кхин а доккха Iазап доссош. Кест-кестта цо, нуьрах-цIарах дина стелаIад кара а оьций, лаьтта стелахаьштигаш кхуьссура, дерриге а гондIахь дагош.

Дика а, вон а Селин карахь дара. Вонна комаьрша вара Села, диканна — сутар вара…

Дика къаьхьачу къица къийсамехь доккхура адамаша, ткъа вон — Селас ша луш дара.

Стигалний, лаьттаний юккъехь даима мостагIалла лаьттара.

Селиний, адамашний юккъехь даима къийсам лаьттара. Наьрт-орстхой балано мел таIий, гIадъоьхура Села. Села гIад мел ихи, гIайгIане йоьдура Сата. Сатина чIога лаьара наьрт-орстхошна гIо дан, амма Селех кхоьрура иза.

Оцу хенахь ломахь вехарш вара ницкъ болу наьрт Пхьармат, шен пхьалгIи чохь, нахана гIуллакх а деш. Дика пхьар хилла иза.

Пхьармат эсала, комаьрша, ницкъ болуш наьрт хилла. Къамел кIезиг а деш, къа дукха хьоьгура Пхьармата. Ойланаш дукха йора, адамийн балина, хIун гIоли йийр яра-те, бохуш. Цо ойла йора, Селин долара а яьккхина, адамашна цIе муха яхьар яра-те, бохуш. Бертахь ца лора иза Селас.

Ша дуьнен чу ваьлчахьана, нахана юккъера диканиг, оьзданиг, хьекъалениг схьагулдеш вара Пхьармат.

Цуьнан дин Турпал гуттара ломахь паргIат лелара.

Олуш хиллера наьрташа Пхьармате:
— Дин беречунна кIелахь бахчало, къонах къийсамехь вахчало. Хьан дин паргIат хIунда лела?

Пхьармата жоп луш хиллера:
— Сан дин бахчабелла бу. Хан тIекхаьчча, сан дино стиглара хаьштиг дахьар ду!

Цхьана дийнахь Пхьармата шен Турпале мохь тоьхнера, Органан чIож декош, ламанаш дегош, самаваьккхина, Селига агIо хорцуьйтуш. Геннахь ломахь бежаш болу дин, шен да кхойкхуш хезна, дуьхьал терсира. Ткъес санна маса кхечира Турпал шен дена Пхьарматана дуьхьал. Караийцира Пхьармата чхьонкар , тIедуьйхира йоьзан гIагI , хаьн тIе оьллира пхерчех юьзина хумпIар , пхьаьрсах къевлира булийн неIарх йина йолу турс , коча тесира секхаIад , юкъах дихкира тур, буйна къоьвлира буьххьехь йоьза вед йолу гIоьмакх .

Шен Турпал динна юткъа нуьйр а тиллина, хьехан маIа юьззина доьттина йий а мелла, бакхах санна ког латийталахь сан, бадах санна куьг латийталахь, аьлла, дина а хиъна, цкъа а цхьа а ца ваханчу, вахнарг вуха ца вогIучу новкъа велира иза. Наьрт-орстхоша Пхьармат воьдучу новкъа борц хьаьрсира, некъ дика хилийта, аьлла. Макхах буьзна мок хIоттийра: «Воьдуш, вайн-веса хуьлда хьо, вогIуш веза-вуьзина хуьлда хьо!» — аьлла.

Дукха ихира Пхьармат. ВорхI дийнаххьий, ворхI бусий некъ бира цо. ВорхI Iин, ворхI лам хадийра цо. Шена тIехь Села вехаш йолу стигал хьалалаьцна лаьттачу Башламанан духхе кхечира Пхьармат. Нисса хьала йолчу инзаре халачу басешкахула ирх некъ бира Пхьармата. Башламанан коьрте велира иза. Башламанан коьртехь хаза хьожа йолу бецашший, тайп-тайпана зезагашший дара.

Оцу Башламанан коьрте садаIа юссуш хиллера маьлхан нур догу Сата, Села-Сата, Селин езар, наьрт-орстхойн нана.

КIайн олхазар хилла дуьхьалъелира иза Пхьарматана. Адамийн маттахь цуо элира:
— ХIай ницкъ болу наьрт! Хьо лаа-тара ца ваьлла хIокху Башламанан буьххье.
— Бакъду иза, комаьрша олхазар, со лаа-тара ца ваьлла хIокху Башламанан коьрте. Со стигалан кхерчара адамашна цIеран хаьштиг дахьа веана, и доцуш, вухавоьрзур волуш а вац, — жоп деллера Пхьармата.
— Дикачу гIуллакхана араваьллачуьнан некъ дика ца хилча, амал дац. Аса гIо дийр ду хьуна, — аьлла Села-Сата.

Юха а хаьттинера цо:
— Дин дика буй хьан?
— Мохал маса бу сан дин, — жоп деллера Пхьармата.
— Ницкъ болуш буй хьан дин?
— Сан дино берг тоьхначохь, шовда гучудолу.
— Ницкъ болуш вуй хьо хьуо?
— Сан карахь шийла боьрза бакхал а, балозал а кIеда хуьлу, — элира Пхьармата.

Села-Сата дийцира Пхьарматана муха, муьлхачу новкъа вахча, кхачалур ву Селин кхерча, дийцира цуьнан кхерчара цIеран хаьштиг муха эцалур ду.

— Села хIинца вижина хир ву. Мох санна чехка хьайн дин дIахахка. Селин кхерчана тIоьхула кхоссабалийта иза. Цу чохь йогуш йолчу цIарна хьо тIе ма нисвеллинехь, охьа-чукховдий, катохий, цIеран хаьштиг схьаэца. Цул тIаьхьа хьайн дин, юханехьа, нисса Башламанехьа хахка. Ларлолахь! Инзаре ву Села! Къиза ву Села! Иза самавалахь, дийна дIавохуьйтур вац цо хьо а, я хьан дин а. Лаьтта цIеран хаьштиг дIакхачор дац ахьа тIаккха.

Иштта, Сатас ма-хьеххара, гIуллакх дира Пхьармата.

Чехка хахкабелла, Селин кхерча тIоьхула кхоссабелира Пхьарматан дин. Охьакхоьвдина, цIеран хаьштиг схьаэцна, Башламанан коьртехьа хаьхкира Пхьармата шен дин. Дин сов маса хьадарна, хаьштига тIера гIоьвттинчу суйнаша дехха цIога диллира Пхьарматана тIехьа. И суйнаш меранIуьрга дахана, самавелира Села. Гира цунна майрачу наьрто шен цIергара хаьштиг хьош. Хаьара Селина, цIе караеъча, стаг ницкъ болуш а, майра а хир вуйла, тIаккха иза шена дуьхьал гIоттур вуйла.

Боккха ницкъ карабахнера стагана. Кхеравеллера ницкъ болу Села. Доккха орца даьккхира Селас майрачу наьртана Пхьарматана тIаьхьа. Iаьржа буьйса чохь йолу китт схьадаьстира Селас. Пхьарматана шен куьйгийн пIелгаш ца гуш, динан лергаш ца гуш, Iаржъелира. Са ца гуш дисира Пхьарматтий, цуьнан динний. Ахкачу а дахана, хIаллакьхиларна кхерам бара и шиъ. Амма тамашина хазачу олхазаро Села-Сата, хьалха а даьлла, шен исбаьхьачу эшаршца некъ хьоьхура царна.

Iаьржачу буьйсанан ницкъ ца кхаьчна, наьрттий, цуьнан динний сацо. ТIаккха Селас схьадаьстира шен дарц чохь долу китт а. Чехка дарц тIаьхьахийцира Селас Пхьарматана. Iаьржачу буьйсаной, чехкачу дарцой чIогIа хьовзийра Пхьарматтий, цуьнан динний. ТIаккха а, хазачу олхазаро Села-Сата, шен тIемашца дорцана дуьхьало еш, шен эшаршца некъ хьоьхура царна.

Пхьарматана гира, шен карара догуш долу хаьштиг, чехкачу дарцо дойуш. ЦIе йоцуш, лаьтта восса таро яцара цуьнан. Шен чета диллира цо иза. Iожаллин хелхарца майрачу наьртана гонах хьийзара буьрса дарц, Iаьржачу буьйсано бIарзвинера, четахь долчу хаьштиго накха морцура. Дукха чIогIа ласторна, Органан хиш мокхазан бердашкара юьстах тийсинера, даккхийра нежнаш, орамашца бухдаьхна, чан хелигаш санна, стигалхула идадора.

Селина гира я Iаьржачу буьйсане а, я чIогIачу дарце а наьрттий, цуьнан динний сацалуш цахилар. Зен-зулам доцуш, стигалан орцанах наьрт кIелхьараволуш лаьттара.

ТIаккха схьадаьстира Селас морса шело чохь йолу кхоалгIа китт а.

Морсачу шелоно ламанан тархаш лоьлхуьйтуш, ламанаш хабийнера, делахь а майра наьрт Пхьарматтий, цуьнан дин Турпаллий хьалха дIаоьхура.

ЧIогIа кхеравелира Села. Цунна гира майра наьрт Башламанан охьа буххе кхочуш. ХIинца кIелхьараволуш лаьттара иза. Сов чIогIа гIирвоьлла, цIерах-нуьрах дина, шен стелаIад схьаэцна, наьртана тIаьхьа стелахаьштигаш кхийса вуьйлира иза.

Стелахаьштигаша ламанаш лестадора, гIорийна лаьттина шовданаш доладалийтира, Органан тулгIеш, къаьхкиначу жан метта санна, ламанан басешкахула дIай-схьай хьовдийтира, ламанан лекха тархаш, дийна йолуш санна, меттахъхьера.

Морсачу шелоне а, чIогIачу дарце а, Iаьржачу буьйсане а, стелахаьштигашка а ца сацавелира майра наьрт Пхьармат. Шега хьуьйсуш наьрташ болчу йоккхачу хьеха чу дIакхечира иза.

— ХIан! ХIара ю шуна цIе! — элира Пхьармата цецбоьвллачу наьрташка.
— ХIор бIаьвна чу, хIор хьеха чу, хIор гIали чу латаелаш цIе! ГIаттаелаш йоккха алу! ХIор цIа чохь хилийталаш цIе! Хилийталаш йовхо! Хилийталаш серло!.. Ма яйталаш цIе цкъа а! Хуьлда шу ирс долуш!

ТIаккха оцу хенахь йоккха гIовгIа гIаьттира, Селас тIом беш… Стигал яра лаьтте гуттаренна а мостагIалла хьедеш! Стаг вара Селига гуттаренна а къийсам хьебеш! Села, гIирвоьлла, оьгIазвахнера!

— Ирс долуш хуьлда шу! Шуна тIера Селин Iазап дIаайархьама, со Iазапе вожа везаш ву! Ире долуш хуьлда шу! Суна гIайгIане ма хилалаш!

Майра наьрт Пхьармат стелахаьштигашний, шелонний, дарцанний, Iаьржачу буьйсанний дуьхьал вахара Башлам тIе. Цуьнан коьрта тIоьхула стелахаьштигаш лелхара, дарцо дIай-схьай веттара иза, куьйгаш-когаш шелоно дахьийнера цуьнан. Иза Села вара, оьгIазваханчуьра васта ца луш.

Башлам тIе, шена дуьхьал стигалан Iаьрчашка хьалавогIуш майра наьрт гича, Селас меллаша китташна чу уьйзира дарцций, шелой, буьйсий. Аренашкара, Iаннашкара, лаьмнийн басешкара шело, цкъа а ца дешаш Iиллина ло, гIура меллаша Пхьарматана тIаьхьа Башламанан коьрте хьалаяхара. Лайн, шан йийсаре бахана дIахIоьттира Башламанан корта, цкъа а кхин дIа ца яккха, цуо шен коьртах кIайн башлакх хьарчийра.

Мохь туьйхира Селас:

— Айхьа стиглара йихьначу цIарах хьегавойла хьо! Йовхонах хьегавойла хьо! — аьлла. Шен тешаме лай, цхьа бIаьрг болу Iужа, вахийтира Селас Пхьарматана дуьхьал гезан зIенаш а эцна. Башламанан коьрте дIавихкира Iужас Пхьармат оцу зIенашца.

Пхьарматана Iазапна, аьлла, Селас хьалагулйинчу шелоно, гIурано, лайно Башламанан корта, гIорош, дIалецира. Пхьармата лаьтта еанчу цIаро дерриге дуьне дохдира, аренаш, ламанийн басеш, кIорга Iаннаш хаза хьожа йолчу бецаший, тайп-тайпанарчу зезагаший дукъдина дIахIиттийра.

Массо а Iуьйранна дIавихкина волчу Пхьарматана тIедогIу дерриге а олхазарийн эла Ида. Пхьарматан голаш тIе охьахуий, даима цхьа хаттар до цо:

— ХIай декъаза Пхьармат! ХIай къинан Пхьармат! Дохковаьллий хьо, айхьа динчунна? Хьо дохковаьллехь, аса хьавийр вац хьо, ца ваьллехь, хьан доIах дожур ду со!

Шена хин долчу инзаречу Iазапан ойла ца еш, гуттара а цхьа жоп ло Пхьармата:
— ХIан-хIан! Дохко ца ваьлла. Аса адамашна ирс делла, аса адамашна йовхо, серло елла! Дина даьллачу дикачу гIуллакхана дохковала мегар дац!

Ткъа олхазарийн эла Ида, шен болатан зIок, мокхазан тIулгех хьокхий ир а йой, Пхьарматан доIах дажа долало. Пхьармата цхьа узар ца бо. Цуьнан бIаьргаш чу цкъа а тIуналла ца юссу. Доккхачу доьналлица, воха ца вухуш, лов цо и доккха Iазап, и доккха лазар.

Оццу хенахь дуьйна схьа ду-кх вайнехан, наьрт-орстхойн къонаха воьлхуш цахилар. Оццу хенахь дуьйна ду-кх, ламанийн баххьашкахь, даиманна а ца дешаш, дижина Iуьллу луо, ша хьоькхуш, шийла дарц. Пхьармат Башламанан коьрте дIавихкича, цунна Iазапна, аьлла, Селас цига хьалагулдина-кх иза, даиманна а иза йовхонах хьего, цIарах хьего.

Оццу хенахь дуьйна схьа ду-кх шерачу аренашкаххьий, кIоргечу Iаннашкаххьий, ламанийн басешкаххьий хаза хьожа йолу бецашший, тайп-тайпана зезагашший. Оцу хенахь дуьйна схьа ю-кх лаьттахь йовхо, беркат, серло. И йовхо адамашна Пхьармата еана! Ткъа Пхьармат дIавихкина ву оцу Башламанан буьххье. Иза даиманна а доккхачу Iазапехь ву, амма цкъа а лийр вац иза!

Турпал ца ле! Турпал даим веха!

Zhimçoxh jamiynarg tulg the yazdina yoza sana du.
Çocuklukta öğrenilen, taşa kazılmış yazı gibidir.

Kaynak : Çardak Kültür Derneği tarafından 2003 yılında yayınlanan Tarık Cemal KUTLU’nun Çeçen Atasözleri adlı kitabından alınmıştır.

Bir yazar, bir yayıncı ve Çeçen Devlet Üniversitesi’nde bir tarih profesörü olan Edi İsaev kitabını Çeçen gençler için yazmış. Kitabının önsözünde yazar: “Vainakh törelerinin, bilge insanların gerçek ideallerini yansıtan bir şifre” olduğuna vurgu yapıyor.

Kitap eğitici bir nitelik taşıyor. Kitabın birinci bölümünde Epikür’den Konfiçyüs’e, A.S. Makarenko’dan L.N.Tolstoy’a kadar farklı zamanlardan farklı düşünürlerin etik değerler hakkındaki düşüncelerine yer verilmiş. Kitabın ikinci bölümü tamamıyla Çeçenlerin etik kurallarına ayrılmış durumda ve son bölümde ise İslami etik normlarına değinilmiş.

Aşağıda yer alan materyaller Edi İsayev’in “Vainakh Töreleri” isimli kitabında yer alan Çeçen gelenek ve görenekleriyle ilgili kısımlardan özetlenmiştir:

Teyplerin Özellikleri

16.yy’dan bu yana Çeçenler farklı ataerkil aile yapıları ya da “teyp”ler (topluluk, camia, Arapça ‘taifa’ grubu) içerisinde yaşamaktadır. Her bir teypte kendi içerisinde bir soy ağacına yada “tar”lara bölünür. Bu soy ağaçlarının birleşmelerinden teypler ortaya çıkmıştır. Bu soy ağaçları içerisindeki her bir birey kendi “tar”ının kurucu atasının ismini bilir. Ayrıca her bir Çeçen’in en azından atalarından en az 20 kişinin ismini bilmesi gerekir.

Toplamda 135’ten fazla Çeçen teybi vardır. Bunların içerisinde yer alan 20’den fazla teyp farklı zamanlarda ve farklı koşullarda Çeçenler arasına katılarak Çeçenleşmiş gruplardır.

Her bir teybin uyması gereken bir toplumsal düzen vardı ve teyp içerisinde en üstte yer alan erkek, bir otorite olarak bu kurallara uyulmasını sağlardı. Uyulması gereken bu toplumsal kuralların özgürlük, serbestlik ve birlik olarak adlandırabileceğimiz kalbin derinliklerinde yer alan prensipleri vardı. Bu kurallar ayrıca karşılıklı yardım, yaşlılara saygı ve kadınlara nazik davranma gibi konuları da içerirdi. Bu kurallar günlük yaşam içerisinde adetler gibi kendisine yer bulmaktaydı. Bu kuralları ihlal eden birisi kadın ya da erkek olmasına bakılmaksızın teyp ahalisince kınanırdı. İnsanlar yol kenarlarında suçlu adına “lanetleme yığını” olarak adlandırdıkları yerler seçerler, yol boyunca geçerken de taş atarlardı. Her bir topak ya da taş parçası yığınla ilgili olan adam ya da kadının ismiyle ilgili olarak kınama sözcükleriyle süslenirdi.

Prof.Edi İsayev, “Vainakh Töreleri” isimli kitabında, teyplerin bugün hala varlıklarını sürdürdüğünü, çünkü gençlerin yetiştirilmesinde bu toplumsal kuralların büyük rol oynadığını savunmaktadır.

“Yah” İnsandaki İyi Ahlak

Çeçen destanları (illi), şarkıları, masalları ve kısa hikayeleri çoğu kez şu cümle ile biter: “Hiçbir anne ‘yah’(iyi ahlak)tan yoksun bir çocuğu dünyaya getirmesin”.

I.Aliroyev ve D.Medzhidov isimli Çeçen profesörler “Çeçen Halkının Adetleri, Gelenek Görenekleri ve Toplumsal Kuralları (Grozny 1992)” isimli kitaplarında şöyle ifade etmişlerdir: “Ne zaman bir kişinin ‘yah’a sahip olmadığını duyarsanız, bu, o kişinin sözlerinde topluma saygı olmadığı anlamına gelmektedir. Bir kişiyi ‘yah’tan yoksun olduğu şekilde tasvir etmek, onun insan olmadığını söylemek gibidir. Bir kişinin ‘yah’a sahip olduğunu belirtmek, o kişi için yapılabilecek en büyük övgüdür. “Yah”lı bir kimse kendisine özenilecek bir modeldir. O kişi Vainakhların kendi toplumsal kuralları içerisinde olumlu gördüğü tüm özelliklere sahip demektir.”

“Yah” (yüzde kızarma, teveccüh, edepli görünüş) tam olarak dayanıklılık, metanet, kahramanlık, mertlik ve cesareti içerir ancak bunları özetlemez.

Rusya Federasyonu’nun Vainakh Halk Bilimi Öğretmeni ünvanlı koleksiyoncusu Adam Dolatov, Vainakh halkının geleneksel etik kurallarının derlendiği ‘Yahian Kostash’ (Terbiye ve Haysiyetin Israrı)ın ilgili bölümlerine dikkat çekerek: “Kendiniz ve halkınız için en değerli olan şeyden istifade edin. ‘Yah’ınızı koruyun. Asla namusunuzu ve haysiyetinizi kaybetmeyin… Sizler birer fanisiniz. Ancak fiziksel ölümünüzden asla korkmayın. Gerçekten korkulması gereken tek şey namussuz, haysiyetsiz, maneviyatsız, inançsız ya da ‘yah’sız bir hayattır. Bunları kaybeden, özgürlüğünü de kaybeder…”

“Yah”ın diğer unsurları alçak gönüllülük, ölçülülük, cömertlik, diğer insanların ihtiyaçlarına duyarlılığı ve birde halkın onayladığı işlerde, sporda ve savaşta en iyi sonuç için emek harcamayı ve başkalarına yardım etmeyi ve ödüller için alçakgönüllülükle son sırada beklemeyi içerir.

Vainakh aile kuralları ebeveynlerden çocuklarına yavaş yavaş rekabetçi özellikleri aşılamasını ister. “Yah” insanların sahip olduğu en üst rekabet edebilirlik olarak varsayılır.

Kardeşlik Yemini

Bir Çeçen atasözü “Saygıdeğer bir adamın her zaman arkadaşları vardır” der. Kardeşlik yemini dostluğu en yüksek seviyeye çıkarır. Çeçenler asırlardır bu eski adetlerine hürmet ederler. İnsanların sözlü eserleri, peri masalları ve efsaneler ile bu etik kural bir nesilden diğerine geçmektedir.

Kardeşlik yemini çok uluslu Çeçenya’da insanlar arasında ilişkiler kurulurken dikkate alınmaktadır. Akrabalık gibi bir saygı doğurur ancak arkadaşlar arasında olmasından ötürü daha mükemmeldir. Nezaketsizlik ya da kabalık bir erkek kardeşe yönelik  bağışlanabilir ama bir arkadaşa yapılmış ise asla affedilmez.

Arkadaşlık nasıl akdedilir? Üç tür kardeşlik vardır. Birincisi arkadaşların ya da yaşlıların önünde yemin merasimi; ikincisi dürüstlüğü sembolize eden bir kap sütten içmektir. Altın bir yüzük arkadaşlığın “paslanmaması” için sütün içine atılır. Üçüncüsünde ise kanlar karıştırılır, kardeş olmayı isteyenler parmaklarını keser ve kan damlalarını karıştırır. Bu ritüellerden birisinin sahnelenmesinin ardından yeminli kardeşler keçeden yapılma pelerinlerini ve diğer eşyalarını kardeşlik yeminini sembolize etmek üzere değiştirirler. Sahnelenen ritüelden her iki tarafın tüm akrabaları ve kardeşleri haberdar edilir.

Dağlıların adetleri ve yaşam stilleri hakkında bilgi sahibi olan ünlü Rus yazarlar Alexander Pushkin, Mikhail Lermontov ve Lev Tolstoy, kardeşlik yemini geleneği hakkında yazmıştır. Lev Tolstoy pek çok dağlıyla arkadaşça ilişkilere sahipti ve bunları kardeşlik yemini olarak tanımlıyordu. Yeminli kardeşi Sado Miserbiev hakkında şunları yazmıştı: “Sadakatini kendi hayatını riske ederek kanıtladı ama bu onun için önemli değildi, onun için bu bir zevk ve adetti..”. Sado Miserbiev’in gerçek dostluğun bir simgesi olarak Lev Tolstoy’a bir kılıç hediye ettiği bilinmektedir. Çeçenler silahlarını yalnızca dostlarına hediye ederler. Bu kılıç şimdi Moskova’daki Lev Tolstoy Müzesi’nde sergilenmektedir.

Çeçenler ve Çalışma Konusundaki Düşünceleri

Çeçenler “khianal” (çok çalışmakla elde edilen bir şey) kavramına çok değer verirler. Hatırlanamayacak kadar eski zamanlardan beri Çeçenler yaratıcı çalışma arzusunu son derece takdir etmektedir. Çeçenler, daha çocukluklarının ilk günlerinden itibaren çocuklarını çok çalışmaya saygı duymalarını sağlayarak yetiştirmeye çalışırlar. Çok eski bir kısa hikaye tam olarak bu konuya değinmektedir:

Baba oğlunu çağırarak 1 ruble para verir, “git ve bunu nehre at” der. Oğlu hemen söyleneni yapar. Bir süre sonra baba oğlundan bu kez 10 ruble ile, daha sonra 100 ruble ile aynı şeyi yapmasını ister.  Oğlan istenileni yerine getirir. Ama artık oğlunun kendi parasını kazanmaya başladığı dönem gelip çatmıştır. Parasını kazandığı ilk gün babasını memnun etmek amacıyla parayı babasına götürür, ancak babası yine oğlunun ilk kazandığı rubleyi de nehre atmasını ister. Oğlu içerleyerek, “Çok çalışıp kazandığım bir parayı nasıl nehre atmamı istersin?” diye sorar. Baba: “Oğul, ben sana 111 ruble verip nehre atmanı söylediğimde, zihnin hiç bulanmadı ama, ben de o paraları çok çalışıp kazanmıştım” şeklinde bir cevap verir. Bu cevapla oğluna birisinin çok çalışıp kazandığı paranın değerini öğretmiş olur.

Çok eski Çeçen geleneklerinde birlikte çalışılarak yapılan işe duyulan saygı vurgulanır. Örneğin, hasat zamanı mahsulleri kaldırmak ya da ailede geçimi sağlayan kişinin kaybedilmesinden sonra aile bireylerinin beraber çalışması. Bu dağlık ülkenin insanları taş evlerini birlikte inşaa ederler, çocuklar dahi yetişkinlerin yanı sıra yer alarak toplumun tüm fertleri el uzatır.

Edi İsaev’in “Vainakh Töreleri” isimli kitabında bahsettiği asırlık bir gelenek olan “belkhi”ye bakalım, hiç kimse çağrılmamış olsa bile, kendilerine yakışır biçimde heves ve istekle yardıma ihtiyacı olan komşularına destek olmaya gelinmelidir. “Belkhi” yardım, merhamet ve şefkat içeren, ortak iyilik için bilinen bir çalışma türüdür. “Belkhi” kavramı bilinmeyen zamanlardan beri Vainakh yaşam tarzının bir parçasıdır. İyilik yapma, kardeşçe fedakarlık ve dostluk felsefesini benimser. Böylesi özelliklerin sergilendiği pek çok duruma şahit olmuşuzdur. Sadece 1991-1993 yılları arasında Nozhai-Yurt bölgesindeki heyelanlardan sonra yaşananları anımsatalım.

Ülkemizin, İnguşetya’nın ve Dağıstan’ın binlerce vatandaşı yaralılara yardım etmek için geldi. Benzer olaylar Dağıstan ve Ermenistan’da yaşandığında da yardıma ilk koşanlar Çeçenler oldular. Benzer örnekler çoğaltılabilir. Bu merhamet ahlakı sonsuza dek Çeçen ve İnguş gelenekleri içerisindeki yerini koruyacaktır. Hala dağlarda yükselen boylu poslu kuleler bugünkü Çeçenlerin atalarının armağanlarıdır. Onları “halkın kutsal kuleleri” olarak adlandırmak mümkündür. Ve insanlar fedakarlıkların ve iyiliklerin kuleleri ayakta ve ruhlarında kalsın diye “belkhi”yi gerçekleştirmeye devam edecektir.

© WaYNaKH Online

© WaYNaKH Online