\u00c7e\u00e7enya, [Rus destekli rejimin emriyle] birka\u00e7 y\u0131ld\u0131r “\u00c7e\u00e7en Dili G\u00fcn\u00fc”n\u00fc resmen kutluyor ama Rus i\u015fgali alt\u0131ndaki \u00fclkenin resmi dili halen Rus\u00e7a ve her ge\u00e7en g\u00fcn gittik\u00e7e daha az \u00c7e\u00e7en kendi ana dilini rahatl\u0131kla konu\u015fabiliyor.<\/p>\n
“Masa” i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z kelime nedir? Ehemmiyetsiz gibi g\u00f6r\u00fcnen bu soru, \u00c7e\u00e7en gen\u00e7lerin en az\u0131ndan kendi anadillerindeki basit kelimeleri \u00f6\u011frenmek i\u00e7in topland\u0131klar\u0131 online forumlarda s\u0131kl\u0131kla rastlan\u0131lan sorulardan birisi. Mobilyan\u0131n par\u00e7alar\u0131 i\u00e7in birka\u00e7 e\u015fanlaml\u0131 s\u00f6zc\u00fck olmas\u0131na ra\u011fmen, bunlar\u0131n hi\u00e7birisi masa de\u011fil ama bu durumun fark\u0131nda olan sadece birka\u00e7 ki\u015fi var. Bunun sebebi insanlar\u0131n g\u00fcndelik ya\u015fant\u0131lar\u0131nda \u00c7e\u00e7ence ile hakim dil olan Rus\u00e7a’y\u0131 garip bir \u015fekilde harmanlamas\u0131ndan kaynaklan\u0131yor. Bu dil kal\u0131b\u0131n\u0131n kullan\u0131m\u0131, \u00c7e\u00e7enlerin kendi dillerini kullanmalar\u0131 halinde da\u011fl\u0131lar\u0131n i\u00e7indeki ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k iste\u011finin, ulusal kimliklerinin ya da tutkular\u0131n\u0131n filizlenece\u011fi korkusuyla Sovyet ve Rus dil politikalar\u0131n\u0131n \u00c7e\u00e7enceyi bast\u0131rmay\u0131 ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131 y\u0131llarda ba\u015flad\u0131. Sonu\u00e7 olarak, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u00e7ok az say\u0131da \u00c7e\u00e7en Rus\u00e7a kelimeler kullanmadan net ve ak\u0131c\u0131 bi\u00e7imde ana dilinde kendini ifade edebiliyor.<\/p>\n
Sovyet \u00c7e\u00e7enya<\/strong><\/p>\n Sovyetler d\u00f6neminde okullarda sadece Rus\u00e7a kullan\u0131l\u0131rd\u0131. Ne o zaman ne de bug\u00fcn resmi olarak herhangi bir yasak olmamas\u0131na ra\u011fmen \u00c7e\u00e7ence konu\u015fmak yasakt\u0131. Resmi bir engel olmamas\u0131na ra\u011fmen, okulda, i\u015f yerinde ya da kamusal alanlarda \u00c7e\u00e7ence konu\u015fma giri\u015fimleri, tan\u0131m\u0131nda “birisinin kendi dilini konu\u015fmas\u0131” da yer alan “milliyet\u00e7i e\u011filimleri” s\u00fcrekli takip eden “Kom\u00fcnist Parti”nin g\u00f6zlemcileri taraf\u0131ndan bast\u0131r\u0131l\u0131rd\u0131. Toplu ta\u015f\u0131ma ara\u00e7lar\u0131ndayken herhangi bir \u00c7e\u00e7ence kelime kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131zda Rus\u00e7a konu\u015fan halk\u0131n verdi\u011fi agresif reaksiyonlar\u0131 halen hat\u0131rl\u0131yorum: “Bu yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z do\u011fru de\u011fil. Buras\u0131 barbar dilinizi konu\u015fabilece\u011finiz bir ma\u011fara de\u011fil”. \u00c7e\u00e7enya’n\u0131n “a\u011fabeyleri”nin temsilcileri de benzeri reaksiyonlar\u0131 dostane bi\u00e7imde uygulard\u0131.<\/p>\n Sovyetler Birli\u011fi ge\u00e7mi\u015fe g\u00f6m\u00fclm\u00fc\u015f olsa bile, ulusal dilleri sessizce yok etme miras\u0131 hayatta kald\u0131. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn “demokratik” Rusyas\u0131’nda t\u0131pk\u0131 ge\u00e7mi\u015fteki gibi ulusal az\u0131nl\u0131klar\u0131n kendi dillerini geli\u015ftirmek bir yana dursun ya\u015fatmak gibi bir \u015fanslar\u0131 yok. Bilindi\u011fi gibi bir dili kurtarman\u0131n tek yolu o dili her g\u00fcn g\u00fcnl\u00fck ya\u015fant\u0131da kullanmak ve onu yaz\u0131l\u0131 olarak geli\u015ftirmektir. Ancak Rus\u00e7a tek resmi olarak kald\u0131\u011f\u0131 m\u00fcddet\u00e7e bunu ger\u00e7ekle\u015ftirmek imkans\u0131z, \u00e7\u00fcnk\u00fc t\u00fcm b\u00fcrokratik i\u015fleyi\u015f, belgeler ve yasalar Rus\u00e7a. Kamusal alanda yasaklanm\u0131\u015f bir \u00c7e\u00e7en dili yok olmaya mahkumdur. Bug\u00fcn \u00c7e\u00e7ence yay\u0131nlanan sadece bir gazete var ve \u00e7ok az say\u0131da okuru bulunan bu gazetede Rus\u00e7a’dan suni bir \u015fekilde terc\u00fcme edilmekte. Dahas\u0131 \u00c7e\u00e7enler, Kiril alfabesini kullanmak zorunda oldu\u011fundan kendi dillerindeki \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc adapte etmekte de g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ekiyor. \u00c7e\u00e7enler, geleneksel olarak \u00c7e\u00e7en foneti\u011fine uyarlanm\u0131\u015f Arap alfabesini ve bir d\u00f6nem de Latin alfabesini kulland\u0131lar. Ekim Devrimi’nden sonra ise Rusya’daki t\u00fcm az\u0131nl\u0131k dilleri Kiril alfabesine ge\u00e7irildi. \u015eu anda dahi Rusya Federasyonu Anayasas\u0131, t\u00fcm halklar i\u00e7in Kiril alfabesinin kullan\u0131m\u0131n\u0131 zorunlu tutmaktad\u0131r.<\/p>\n Tehlikede Alt\u0131ndaki Bir Dil<\/strong><\/p>\n Birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce UNESCO’nun yay\u0131nlad\u0131\u011f\u0131 tehlike alt\u0131ndaki diller listesinde \u00c7e\u00e7ence’de yer ald\u0131. O g\u00fcnden bu yana ne Rus yetkililer ne de onlar\u0131n yerel temsilcileri, Kafkasya\u2019n\u0131n en eski dillerinden birisi olan \u00c7e\u00e7en dilini kurtarmak i\u00e7in hi\u00e7bir \u015fey yapmad\u0131. [Rus destekli] \u00c7e\u00e7en h\u00fck\u00fcmetinin birka\u00e7 giri\u015fimi de Kremlin taraf\u0131ndan ezildi. \u00d6rne\u011fin, birka\u00e7 y\u0131l \u00f6nce [Rus destekli rejimin] E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131, \u00c7e\u00e7en ailelerin evlerinde geleneksel \u00c7e\u00e7ence konu\u015ftuklar\u0131n\u0131 ve \u00e7ocuklar\u0131n okullarda Rus\u00e7a e\u011fitim almalar\u0131ndan \u00f6t\u00fcr\u00fc zorluk \u00e7ektiklerinden bahisle ilkokullarda \u00c7e\u00e7ence uygulamas\u0131na ge\u00e7meyi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerini duyurdu. Ancak Moskova, Rusya Federasyonu’nun resmi dilinin Rus\u00e7a oldu\u011funu ve Moskova’da, \u00c7e\u00e7enya’da, Sibirya’da ya da her nerede olursa olsun okullardaki tek e\u011fitim dilinin Rus\u00e7a olaca\u011f\u0131n\u0131 vurgulayarak bu fikri hemen reddetti.<\/p>\n [Rus destekli] yerel y\u00f6neticilerin ellerinde bu giri\u015fimi “vakitsiz” geri \u00e7ekmekten ba\u015fka bir se\u00e7enek kalmad\u0131. Buna kar\u015f\u0131l\u0131k olarak, utan\u00e7lar\u0131 telafi etmek i\u00e7in “\u00c7e\u00e7en Dili G\u00fcn\u00fc”n\u00fc ilan ettiler. Buna g\u00f6re, Nisan ay\u0131nda belirli bir g\u00fcn t\u00fcm devlet \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 s\u0131kl\u0131kla halk dans\u00e7\u0131lar\u0131 \u00fczerinde g\u00f6r\u00fclen geleneksel k\u0131yafetleri giyerek i\u015fe gitmek zorundalar. Bug\u00fcn “Ulusal Kost\u00fcm G\u00fcn\u00fc” olarak adland\u0131r\u0131lmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, bu k\u0131yafetleri giymekle dil kutlamalar\u0131 aras\u0131nda nas\u0131l bir ba\u011f oldu\u011fu ise muamma. Hal b\u00f6yleyken bu durum \u015f\u00f6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor: [Rus destekli] h\u00fck\u00fcmet oraya-buraya birka\u00e7 afi\u015f as\u0131yor, insanlara geleneksel k\u0131yafetleri giydiriyor ve onlar\u0131 \u015fehirde taklit sanat\u00e7\u0131lar\u0131 gibi dola\u015ft\u0131rarak ulusal dili korumaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor.<\/p>\n Son birka\u00e7 y\u0131lda durum gittik\u00e7e k\u00f6t\u00fcle\u015fiyor. Uzun sava\u015f y\u0131llar\u0131 boyunca, edebiyat dilinde birikimi olan pek \u00e7ok ki\u015fi \u00f6ld\u00fc. Rus\u00e7a’dan uydurma kelimelerle kirlenmemi\u015f bir dil konu\u015fan ya\u015fl\u0131lar kayboluyor. Y\u00fcz binden fazla \u00c7e\u00e7en gen\u00e7 anadillerini nadiren konu\u015fma f\u0131rsat\u0131n\u0131 bulduklar\u0131 Avrupa’ya gitmi\u015f durumda. \u00c7e\u00e7en g\u00f6\u00e7\u00fc nispeten yeni bir olgu oldu\u011fu i\u00e7in de, diaspora \u00fcyeleri hen\u00fcz dil \u00f6\u011fretimi ve \u00f6\u011frenimi yapabilecekleri kendi okullar\u0131n\u0131 ya da kurslar\u0131n\u0131 kurmay\u0131 ba\u015faramad\u0131. Bu durum muhtemelen birka\u00e7 y\u0131l daha b\u00f6yle devam edecek ama \u00c7e\u00e7en dilinin korunmas\u0131 ve geli\u015ftirilmesi acil bir ihtiya\u00e7. \u0130\u015fte bu nedenle d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131na savrulmu\u015f \u00c7e\u00e7en gen\u00e7ler internet \u00fczerinden kendi m\u00fctevazi bilgilerini payla\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor ve kendi dillerinde “masa”n\u0131n nas\u0131l s\u00f6ylendi\u011fini merak ediyor.<\/p>\n