Y\u0131llard\u0131r, \u0130nsan Haklar\u0131 Merkezi “Memorial” i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum. \u00c7e\u00e7en Cumhuriyeti \u0130\u00e7kerya vatanda\u015flar\u0131ndan, s\u00f6zde “ter\u00f6rle m\u00fccadele operasyonlar\u0131” s\u0131ras\u0131nda Rus askerlerinin savunmas\u0131z ve bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l insanlara uygulad\u0131\u011f\u0131 mezalimle ilgili y\u00fczlerce an\u0131 dinledim. <\/p>\n
\n
Bu operasyonlar, Moskova taraf\u0131ndan 1999 y\u0131l\u0131 sonbahar\u0131nda ba\u015flat\u0131ld\u0131. Hem Rus askerlerinin uygulad\u0131\u011f\u0131 \u015fiddetin kurbanlar\u0131, hem de bu \u015fiddete maruz kalanlar\u0131n yak\u0131nlar\u0131 bize ba\u015fvuruyor. \u00dclkemizin topraklar\u0131na konu\u015flanm\u0131\u015f her bir Rus askeri birli\u011finin, yerle\u015fim yerlerine yapt\u0131\u011f\u0131 roket sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131, bombard\u0131manlar\u0131n\u0131, insanlar\u0131 ka\u00e7\u0131rmalar\u0131n\u0131, cinayetlerini ve savunmas\u0131z sivillere y\u00f6nelik yarg\u0131s\u0131z infazlar\u0131n\u0131, i\u015fkencelerini, “filtrasyon kamp\u0131” olarak adland\u0131r\u0131lan yerlerde veya insanlar\u0131 kapatt\u0131klar\u0131 di\u011fer yasad\u0131\u015f\u0131 g\u00f6zalt\u0131 merkezlerindeki a\u015fa\u011f\u0131lamalar\u0131n\u0131 bu insanlardan dinledim.<\/p>\n
Bu hikayeler i\u00e7erisinde \u00f6zellikle bir tanesini \u00e7ok iyi hat\u0131rl\u0131yorum. Burada ad\u0131n\u0131 Ayub olarak zikredece\u011fim 37 ya\u015f\u0131ndaki ba\u015fkent Grozny sakininin ba\u015f\u0131ndan ge\u00e7enleri anlataca\u011f\u0131m.<\/p>\n
23 Ocak 2001 tarihinde, Ayub arabas\u0131ndaki yolcularla hareket halindeydi. Ayub, Grozny’nin Staropromyslovski otoyolu \u00fczerindeki Tashkala yerle\u015fim biriminde bulunan #51 numaral\u0131 kontrol noktas\u0131ndaki Rus askerleri taraf\u0131ndan g\u00f6zalt\u0131na al\u0131nd\u0131. Kontrol noktas\u0131nda durduruldu\u011funda, askerlerden birisi onun evraklar\u0131n\u0131 incelerken Ayub’a arabas\u0131n\u0131 kenara park etmesini emretti. Ayub’a onunla ilgili baz\u0131 noktalarda \u015f\u00fcpheye d\u00fc\u015ft\u00fcklerini ve konuya “netlike kazand\u0131rana kadar” g\u00f6zalt\u0131nda tutulaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. Asker, ta\u015f\u0131nabilir telsiz vas\u0131tas\u0131yla \u00f6zel bir gruba haber Verdi. Ayub’un arabas\u0131ndaki yolcular da ara\u00e7tan inmeye ve yere yatmaya zorland\u0131.<\/p>\n
Ayub’un akrabalar\u0131ndan birisi de tesad\u00fcfen o g\u00fcn arabas\u0131ndayd\u0131 ve Rus askerin emirlerine uymay\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a reddetti. Kad\u0131n askerlere Ayub’u \u015f\u00fcpheli k\u0131lan nedenleri ve konunun neden burada netli\u011fe kavu\u015fturulamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamalar\u0131n\u0131 istedi. Bu \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine akraba kad\u0131n da Ayub ile birlikte bir araban\u0131n i\u00e7erisine t\u0131k\u0131ld\u0131, iki asker de araca bindi. Hareket eden araca 36.b\u00f6lgeye kadar (Maskhadov b\u00f6lgesi \u2013 eski ad\u0131yla Staropromyslovsky) “UAZ” marka d\u00f6rt ara\u00e7 eskortluk yapt\u0131. Ivanov yerle\u015fim biriminde, Ayub’un akrabas\u0131 olan kad\u0131n ara\u00e7tan d\u0131\u015far\u0131ya at\u0131ld\u0131 ama Ayub kad\u0131na yak\u0131nlar\u0131na ka\u00e7\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 haber vermesini istemeyi ba\u015fard\u0131. Ard\u0131ndan Ayub’un i\u00e7inde tutuldu\u011fu ara\u00e7 h\u0131zla oradan uzakla\u015ft\u0131. Bir s\u00fcre sonra yerle\u015fim alan\u0131n\u0131n kapal\u0131 b\u00f6lgesinde bulunan k\u00f6pr\u00fcye ula\u015ft\u0131lar. Ara\u00e7lar \u00f6n\u00fcnde birka\u00e7 sivil aban\u0131n bulundu\u011fu \u00fc\u00e7 katl\u0131 gri bir binaya yana\u015ft\u0131. Kap\u0131 silahl\u0131 muhaf\u0131zlarca korunuyordu. Kurban\u0131n anlatt\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, Terski menzilinin a\u015fa\u011f\u0131s\u0131nda do\u011fru bo\u015f bir alan vard\u0131.<\/p>\n
Ayub’un ellerine kelep\u00e7e tak\u0131ld\u0131, g\u00f6zleri ba\u011fland\u0131 ve bu binan\u0131n i\u00e7erisine al\u0131nd\u0131. Ard\u0131ndan karanl\u0131k bir koridorda y\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc, y\u00fcr\u00fcrken bacaklar\u0131 ve omuzlar\u0131na vuruldu. Ayub neden tutukland\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan kendisine sadece bir a\u00e7\u0131klama yapmalar\u0131n\u0131 istediyse de kimse onu dinlemedi. Saat 19.00 sular\u0131na kadar o binada tutuldu ve ard\u0131ndan beton tabakalarla \u00e7evrilmi\u015f bir avludan ge\u00e7irilerek mahzene giden bir binaya al\u0131nd\u0131. G\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fe g\u00f6re buras\u0131 bir i\u015fkencehaneydi. K\u00fc\u00e7\u00fck pencereden zemine yerle\u015ftirilmi\u015f benzin tank\u0131 g\u00f6r\u00fclebiliyordu.<\/p>\n
Ayub demir bir sandalyaye oturtturuldu, g\u00f6vdesi ve elleri kemerlerle birbirine ba\u011fland\u0131, art\u0131k hareket etmesi imkans\u0131z bir haldeydi, ba\u015f\u0131n\u0131n \u00fczerine elektrik kablolar\u0131 olan metal bir halka yerle\u015ftirildi ve ak\u0131m verilmeye ba\u015fland\u0131. Ayub’un tasvir etti\u011fine g\u00f6re, ac\u0131 \u00f6ylesine dayan\u0131lmazd\u0131 ve t\u00fcm v\u00fccuduna etki ediyordu. S\u0131k s\u0131k bilincini yitirdi\u011fi i\u00e7in, Ayub, i\u015fkencenin tam olarak ne kadar devam etti\u011fini hat\u0131rlayam\u0131yor. Kendisine gelmesi i\u00e7in iki kez elinden ve boynundan i\u011fne yap\u0131ld\u0131. Ayub, i\u015fkencenin verilen k\u00fc\u00e7\u00fck aralarla 3 ya da 4 saat s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc tahmin ediyor.<\/p>\n
A\u011f\u0131r bir i\u015fkenceden sonra Ayub \u00fc\u00e7 par\u00e7aya b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015f bir depoya g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc. Orta kapak kald\u0131r\u0131ld\u0131, ard\u0131ndan g\u00f6z\u00fcndeki bant ve kelep\u00e7eleri \u00e7\u0131kar\u0131larak i\u00e7eriye do\u011fru at\u0131ld\u0131. Ayub k\u00fct bir nesneye \u00e7arpt\u0131 ve suyun i\u00e7erisine d\u00fc\u015ft\u00fc. Su beline kadar ula\u015f\u0131yordu ve suyun i\u00e7erisinde tutulan birka\u00e7 ki\u015fi daha vard\u0131. Ayaklar\u0131n\u0131n \u00fczerine ancak 50’li ya\u015flar\u0131nda bir adam ve gen\u00e7 bir k\u0131z\u0131n yard\u0131m\u0131yla kalkabildi.<\/p>\n
D\u00f6v\u00fclen Ayub’a yard\u0131m etmeye gelen k\u0131z\u0131n ad\u0131 Rosa’yd\u0131 ve Shali kasabas\u0131ndand\u0131. Kendisini Kharon olarak tan\u0131tan adam ise Novy Aldy yerle\u015fim alan\u0131nda ikamet ediyordu. Yakla\u015f\u0131k iki ayd\u0131r tutuklulard\u0131. Ayub’un anlatt\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re her ikisinin de durumu korkun\u00e7tu. Kharon sol kula\u011f\u0131n\u0131 kaybetmi\u015f, y\u00fcz\u00fc ve v\u00fccudu g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc i\u015fkencelerden, demir nesneler, t\u00fcfek dip\u00e7ikleri ve tekmelerle yedi\u011fi dayaklardan dolay\u0131 felce u\u011fram\u0131\u015ft\u0131. S\u00f6yledi\u011fine g\u00f6re, Rus askerlerin bu \u00f6zel muamelesinin, bir “temizlik operasyonu” s\u0131ras\u0131nda evinde bir adet tabanca bulmalar\u0131ndan kaynaklan\u0131yordu muhtemelen.<\/p>\n
Rosa, 22-25 ya\u015flar\u0131nda g\u00fczel bir gen\u00e7 k\u0131zd\u0131, bir kontrol noktas\u0131nda g\u00f6zalt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131. Bir keskin ni\u015fanc\u0131 oldu\u011fundan “\u015f\u00fcphelenildi\u011fi” i\u00e7in al\u0131konulmu\u015ftu. Belinden yukar\u0131 \u00e7\u0131plakt\u0131 ve \u00e7\u0131plakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 gizlemek i\u00e7in omuzlar\u0131na kadar suyun i\u00e7erisinde oturmak zorunda kal\u0131yordu. Karn\u0131nda ve yan taraflar\u0131nda b\u0131\u00e7ak kesikleri vard\u0131 ve sa\u011f kal\u00e7as\u0131 keskin bir nesneyle delinmi\u015fti. Ayub, bu gen\u00e7 k\u0131za ti\u015f\u00f6rt\u00fcn\u00fc verdi.<\/p>\n
Deponun i\u00e7erisinde toplamda alt\u0131 ki\u015fi bulunuyordu: Ayub, Rosa, Kharon, iki ba\u015fka adam ve Maskhadov b\u00f6lgesinden (eski Staropromyslovsky) bir ba\u015fka k\u0131z. Bu k\u0131z g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc itibariyla daha hen\u00fcz 16’s\u0131nda gibi duruyordu. Ad\u0131 Taisa’yd\u0131. Ufak tefek, olduk\u00e7a g\u00fczel esmer bir k\u0131zd\u0131. Y\u00fcz\u00fc siyah ve maviydi, \u00e7\u00fcr\u00fcklerle kapl\u0131yd\u0131.<\/p>\n
Bu canavarlar\u0131n tutuklad\u0131klar\u0131 insanlara yapt\u0131klar\u0131n\u0131 tasvir edecek kelimeleri bulmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Ayub’un dedi\u011fi gibi, yemek yerine g\u00fcnde bir defaya mahsus olmak \u00fczere kendilerinden arta kalanlar veriliyordu. Kimsenin tuvalete gitmesine izin verilmiyordu. Dahas\u0131 “ter\u00f6rizm sava\u015f\u00e7\u0131lar\u0131” deponun kapa\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7arak i\u00e7erideki insanlar\u0131n \u00fczerlerine idrarlar\u0131n\u0131 yap\u0131yor ya da d\u0131\u015fk\u0131l\u0131yordu. \u0130nsanlar da kendilerini kurtarmak i\u00e7in kendilerini deponun i\u00e7indeki suya at\u0131yordu.<\/p>\n
Sorgulama i\u00e7in \u00e7a\u011fr\u0131ld\u0131klar\u0131nda, yukar\u0131dan a\u015fa\u011f\u0131ya bir halat sallan\u0131yordu. Kendi ba\u015f\u0131na halata t\u0131rmanamayanlar ise kelep\u00e7eleniyor ve yukar\u0131ya \u00e7ekiliyordu. \u0130\u015fkence odas\u0131na g\u00f6t\u00fcr\u00fclen insanlar\u0131n maruz kald\u0131klar\u0131 i\u015fkenceden dolay\u0131 ba\u011fr\u0131\u015fmalar\u0131 ve att\u0131klar\u0131 \u00e7\u0131\u011fl\u0131klar s\u00fcrekli duyuluyordu. Rus askerler bazen herkesi s\u0131raya dizip onlar\u0131 a\u011f\u0131r bir \u015fekilde d\u00f6vmek gibi “toplu hareketler” yap\u0131yorlard\u0131. Ama belki de bu hayvanlar\u0131n yapt\u0131klar\u0131n\u0131n en k\u00f6t\u00fcs\u00fc, en ac\u0131 vereni ve en a\u015fa\u011f\u0131lay\u0131c\u0131 olan\u0131 ise, k\u0131zlar\u0131 elleri \u00f6nlerinde aya\u011fa kalkmaya zorlay\u0131p di\u011fer mahkumlar\u0131n \u00f6n\u00fcnde onlara tecav\u00fcz etmeleriydi. Depoda al\u0131konulan erkekler bunlar\u0131 seyretmeye zorlan\u0131yordu. Rosa bir keresinde, bazen 20-30 ki\u015finin elinden eline dola\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 itiraf etti. Taisa hamile kalm\u0131\u015ft\u0131 ve Kharon bile tecav\u00fcze u\u011fram\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
Akrabalar\u0131 Ayub’u d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc g\u00fcn\u00fcnde 28 Ocak tarihinde bu cehennemden kurtard\u0131. Ayub i\u00e7in Rus askerlere tam 2 bin Amerikan dolar\u0131 \u00f6dediler. Serbest b\u0131rak\u0131lmadan \u00f6nce, k\u0131zlar ve di\u011fer tutuklular, Ayub’a, akrabalar\u0131na burada tutulduklar\u0131n\u0131 ve kendilerini bu fa\u015fistlerin ellerinden kurtarmalar\u0131 i\u00e7in her\u015feyi yapmalar\u0131n\u0131 anlatmas\u0131n\u0131 istedi. Asl\u0131nda, Taisa, Ayub’a art\u0131k bir hayat\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, kendisi ve ailesi i\u00e7in kay\u0131p oldu\u011funu s\u00f6yledi.<\/p>\n
Ayub, 28 Ocak sabah\u0131 serbest b\u0131rak\u0131ld\u0131. Sadece pasaportu ona geri verildi, paras\u0131 (yakla\u015f\u0131k 7 bin ruble), arabas\u0131 ve di\u011fer belgeleri iade edilmedi. Ayub h\u00fccre arkada\u015flar\u0131n\u0131n isteklerini yerine getirdi. \u00d6nce Shali’ye giderek Rosa’n\u0131n akrabalar\u0131na haber verdi, ard\u0131nda da di\u011fer kurbanlar\u0131n yak\u0131nlar\u0131na u\u011frad\u0131. Rosa iki hafta sonra 4 bin Amerikan dolar\u0131 kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda serbest b\u0131rak\u0131ld\u0131. Ayub’un aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, gen\u00e7 k\u0131z \u00f6nce Khankala’daki askeri \u00fcsse g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc ve ard\u0131ndan da oradan serbest b\u0131rak\u0131ld\u0131. Taisa’da ayn\u0131 miktardaki fidye kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda benzeri \u015fekilde serbest b\u0131rak\u0131ld\u0131. Ancak Ayub ilerleyen g\u00fcnlerde, Taisa’n\u0131n serbest kald\u0131ktan k\u0131sa bir s\u00fcre sonra vefat etti\u011fini \u00f6\u011frendi. Cenazesinin defnedilmesinden sonra da ailesi Bel\u00e7ika’ya gitmek \u00fczere \u00c7e\u00e7enya’y\u0131 terk etti. Ayub, depoda tutulan erkeklere ne oldu\u011funu \u00f6\u011frenemedi ama onlar\u0131n da bu korkun\u00e7 yerden \u00e7\u0131kabilmi\u015f olduklar\u0131n\u0131 \u00fcmit ediyor. Elbette bu ancak akrabalar\u0131n\u0131n istenilen fidyeleri \u00f6deyebilmi\u015f olmas\u0131 halinde m\u00fcmk\u00fcn olabilirdi.<\/p>\n
Rus i\u015fgal g\u00fc\u00e7lerinin \u00c7e\u00e7en Cumhuriyeti \u0130\u00e7kerya topraklar\u0131nda y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fc “ter\u00f6rle m\u00fccadele operasyonlar\u0131”n\u0131n ilk 2-3 y\u0131l\u0131nda Rus askerlerce ka\u00e7\u0131r\u0131lan sivillerin fidye kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 serbest b\u0131rak\u0131lmas\u0131 olduk\u00e7a yayg\u0131n g\u00f6r\u00fclen bir uygulamayd\u0131. Rus askerler sadece canl\u0131lar\u0131 de\u011fil, vah\u015fi i\u015fkenceleri s\u0131ras\u0131nda \u00f6ld\u00fcrd\u00fckleri sivillerin bedenlerini de fidye kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 akrabalar\u0131na iade ediyordu. Rus askerlerin ellerinden canl\u0131 ya da \u00f6l\u00fc bedenleri alabilmek i\u00e7in onlar\u0131 ikna etmek \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir ba\u015far\u0131 olarak nitelendiriliyordu. S\u0131kl\u0131kla da bu yarg\u0131s\u0131z infazlar\u0131n kurbanlar\u0131na ait bedenler Rus askerlerince tenha yerlere b\u0131rak\u0131l\u0131yor ya da yerle\u015fim alanlar\u0131n\u0131n d\u0131\u015far\u0131lar\u0131nda bir yerlere g\u00f6m\u00fcl\u00fcyordu. Anlatt\u0131klar\u0131m m\u00fcthi\u015f korkun\u00e7 \u015feyler olsa da, ger\u00e7ek bu. Rus askerleri burada insanlar\u0131 \u00f6ld\u00fcrd\u00fc ve ka\u00e7\u0131rd\u0131; kad\u0131nlara i\u015fkence etti; savunmas\u0131z ya\u015fl\u0131 adamlara, kad\u0131nlara ve \u00e7ocuklara vah\u015fi muamelelerde bulundu; ve bunlar\u0131 yapanlar hi\u00e7bir \u015fekilde cezaland\u0131r\u0131lmad\u0131.<\/p>\n
\u00dcmit ediyorum ki, erinden generaline t\u00fcm bu su\u00e7lular er ya da ge\u00e7 i\u015fledikleri su\u00e7lar\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6deyecek. Art\u0131k ne silahs\u0131z ve bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l sivillere kar\u015f\u0131 i\u015flenen su\u00e7lar\u0131n gizlenebildi\u011fi 19.y\u00fczy\u0131lday\u0131z ne de 20.y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda. \u015eimdi 21.y\u00fczy\u0131lda ya\u015f\u0131yoruz. \u00d6rnek vermek gerekirse, 1944 y\u0131l\u0131nda \u00c7e\u00e7enya’n\u0131n Khaibakh yerle\u015fim alan\u0131nda 700 silahs\u0131z, bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l ve masum sivilin canl\u0131 canl\u0131 yakarak \u00f6ld\u00fcren Albay Gvishiani yata\u011f\u0131n\u0131n etraf\u0131n\u0131 saran sevgili yak\u0131nlar\u0131n\u0131n yan\u0131nda huzur i\u00e7erisinde \u00f6l\u00fcrken, bug\u00fcn bu su\u00e7lar\u0131 i\u015fleyenler art\u0131k ayn\u0131 sonu ya\u015fayamayacaklar.<\/p>\n
Usam Baysayev<\/strong> Y\u0131llard\u0131r, \u0130nsan Haklar\u0131 Merkezi “Memorial” i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum. \u00c7e\u00e7en Cumhuriyeti \u0130\u00e7kerya vatanda\u015flar\u0131ndan, s\u00f6zde “ter\u00f6rle m\u00fccadele operasyonlar\u0131” s\u0131ras\u0131nda Rus askerlerinin savunmas\u0131z ve bar\u0131\u015f\u00e7\u0131l insanlara uygulad\u0131\u011f\u0131 mezalimle ilgili y\u00fczlerce an\u0131 dinledim. <\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[127],"tags":[36,2256,608,1438],"class_list":["post-10080","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-ceviriler-makaleler","tag-cecenya","tag-khaibakh","tag-memorial","tag-usam-baysayev"],"views":4798,"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.waynakh.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10080","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.waynakh.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.waynakh.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.waynakh.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.waynakh.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=10080"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.waynakh.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10080\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":10084,"href":"https:\/\/www.waynakh.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/10080\/revisions\/10084"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.waynakh.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=10080"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.waynakh.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=10080"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.waynakh.com\/tr\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=10080"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n\u0130nsan haklar\u0131 savunucusu<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"