Artık kimlerin güdümünde oldukları bilinen birkaç dernek ve belli isimlerin çok önemli bir gelişme ya da dünyayı kurtaracak proje vurgusuyla sosyal medya üzerinden paylaştığı bir duyuru dikkatimizi çekti : “Çeçenistan Yaz Dil Kampı”. Yeni bir ücretsiz seyahat ve kültür programı ile Türkiye’deki Çeçen diasporasını kolayca kendi saflarına çekeceklerini düşünenler ilgisizlik nedeniyle başka arayışlara yönelmiş durumda, bunu görüyoruz. Ancak bu türden kısa süreli bir dil kampının faydalı mı yoksa zararlı mı olduğunu ve bu türden girişimlerin ardında yatan asıl saikleri açıkça masaya yatırmak gerekir ki diaspora mensupları konuyu bir de bu şekliyle değerlendirebilsin.

Ama başlamadan önce, bu paylaşımlardaki kuyruklu yalanları ayıklamak şart. Çeçenya, 1999’dan beri Rusya Federasyonu’nun işgali altında ve bu işgal rejimi topraklarımızda kukla bir yönetim kurdu. Kağıt üstünde bu nominal yapı özerk bir bölge diye geçiyor. Bu nedenledir ki, duyuru metninde ifade edilen “Çeçenistan Dışişleri Bakanlığı” gibi bir bakanlık ya da kurum mevcut yapılanma içerisinde bulunmamaktadır. Malum olduğu üzere dışişleri konusu federasyonlarda “Federal Yönetim”in üstlendiği, özerk yönetimin ise kesinlikle etkisinin ve yetkisinin olmadığı bir alandır. Diğer yandan ise ısrarla vurgulanan “Türkiye Temsilciği” tanımlamasına da değinmek gerekir. Yabancı devletlerin temsilciliklerinin muhakkak surette faaliyetlerini T.C. Dışişleri ve İçişleri Bakanlıkları ile koordine bir şekilde yürütmesi, faaliyetleri için ise bu bakanlıklardan izin alması şartı vardır. Bu şartın yerine getirilmediği durumlarda, bu türden faaliyetlerin ve sıfatların vizyona aykırı faaliyet olarak değerlendirileceği, ajanlık ve yasa dışı yapılanma gibi belirli katalog suçlar kapsamında yargı önüne taşınabileceği gözden kaçırılmamalıdır. Dolayısıyla bu türden yapılanmalar ile doğrudan ya da dolayı yollardan irtibat kuranların, işbirliği yapanların veyahut faaliyetlerine iştirak edenlerin de hukuksal bir sorumluluk altına girecekleri unutulmaması gereken hususlardan birisidir. Hukuksal bir boyutu olan bu konuyu, şimdilik konunun uzmanlarına bırakıp iki haftalık mucizevi diyet konusuna geri dönüş yapalım.

Çeçence, diaspora için tarihsel bir anadil olsa da bugünkü gerçekliğiyle bir “ata dili”dir. Anavatandan uzakta, hayatını Türkçe ya da yaşadığı ülkenin diliyle kuran diaspora gençleri için Çeçence artık bir yabancı dil statüsünde, bunu kabul etmek gerekir. Yabancı dil öğrenmek ise beynin nöral yapısının zamana yayılan, tekrarlı ve sistemli bir şekilde yeniden organize olmasını gerektiren karmaşık bir süreçtir. Popüler kültürün ve diaspora tüccarlarının parlattığı “iki haftalık hızlandırılmış dil kampları”, insanlara kısa sürede akıcı konuşacakları illüzyonunu satıyor. Oysa bilişsel psikolojinin tüm bulguları, insan hafızasının sınırlarının bu ticari ve siyasi iddialarla tamamen çeliştiğini gösteriyor. Ünlü Alman psikolog Hermann Ebbinghaus’un yaptığı deneylerin sonuçlarını aktardığı “Über das Gedächtnis” (Hafıza Üzerine) adlı eserinde, yeni öğrenilen ve aktif bir aralıklı tekrar mekanizmasıyla desteklenmeyen verilerin hafızadan silindiğini ortaya koymaktadır. Ebbinghaus’a göre öğrenilen anlamsız ya da bağlamından kopuk verilerin yaklaşık %56’sı ilk bir saat içinde, %67’si bir gün sonra ve yaklaşık %79’u ise bir ayın sonunda kalıcı olarak zihinden uzaklaştırılmaktadır. Bu teorinin üzerinden bir asırdan fazla zaman geçmiş olması nedeniyle geçmişte kaldığını iddia edenler olabilir. Ama Jaap M. J. Murre ve Joeri Dros tarafından 2015 yılında PLOS ONE bilim dergisinde yayımlanan “Replication of the Forgetting Curve by Ebbinghaus” (Ebbinghaus’un Unutma Eğrisinin Tekrarı) başlıklı çalışma bu türden tartışmaları başlamadan bitirecek niteliktedir. Modern istatistiksel modellerle yapılan deneyler, Ebbinghaus’un unutma eğrisinin bugün de birebir geçerli olduğunu kanıtladı. Teknolojik uyaranlar ne kadar değişirse değişsin, insan beyni bilgiyi kalıcı belleğe atmak için hâlâ aynı biyolojik zamana ihtiyaç duymaktadır.

Bilişsel sınırları bir kenara bırakıp, bu tür kampların düzenlendiği sahadaki gerçek dilsel iklimi ele alalım. Çeçence son 15 yıldır UNESCO’nun “Tehlike Atındaki Dünya Dilleri” atlasında kırılgan bir konumda yer almaktadır. Bu tehlike sadece diasporalar için değil, bizzat anavatan Çeçenya için de gerçek ve son derece ciddi bir tehdittir. Rus kontrolü altındaki Grozny yönetiminin idari, bürokratik ve eğitimsel politikaları, anadil üzerindeki Rusça baskısını her geçen gün artırmaktadır. İşgal altındaki toprakların genelindeki devlet okullarında Çeçence ders saatleri haftada sadece kırkbeş dakikaya indirgenmiş olup, eğitim müfredatı tamamen Rusça yürütülmektedir.  Nitekim Akhmed Magomadov’un kaleme aldığı “Kelin İlacı ve İlluzyonun Anatomisi” bu çelişkiyi çok net ortaya koyuyor. İşgal altındaki anavatanımızda uygulanan pedagojik kısıtlama, sosyal yaşamda da derin bir kırılma yaratmıştır. Şehir merkezlerinde, devlet dairelerinde ve hatta günlük sokak jargonunda halkın, özellikle de genç neslin, Çeçence yerine Rusça kullanma alışkanlığı kazandığı açıkça gözlemlenmektedir. Kendi anavatanındaki çocukların ve gençlerin dahi haftalık komik ders saatleriyle anadillerinden koptuğu, sistemli bir Ruslaşma dalgası altında günlük hayatta Rusça konuşmayı refleks haline getirdiği bir ortamda, dışarıdan gelen bir diaspora üyesinin iki haftada dil öğrenmesini beklemek sosyo-linguistik açıdan düpedüz bir absürtlükdür.

Hem ampirik veriler hem de sahadaki Rusça egemenliği ışığında, toplamda net 10 ila 12 iş gününe sıkıştırılmış bir seyahatin, özellikle Çeçence gibi ergatif yapıya, morfolojik karmaşıklığa ve yoğun fonetik bariyerlere sahip bir dilde “mucize” doğurmasını beklemek akademik rasyonalizmle bağdaşmamaktadır. İki haftalık bir süreçte maruz kalınan yoğun girdiler, beyindeki kısa süreli bellekte geçici bir aşırı yüklenmeye yol açacaktır. Öğrenci, program süresince duyduğu bazı kelimeleri hatırlıyor gibi görünse de, yaşadığı ülkeye ayak bastığı andan itibaren bu veriler hızla silinme sürecine girecektir zira yaşamını sürdürdüğü habitatta ve sosyal çevresinde Çeçence’ye dair bir iz bulunmadığı gibi, kendisini besleyebileceği, ilerletebileceği yazılı, işitsel ve görsel eğitim ve öğretim materyalleri de mevcut değildir.  Sonuç olarak, bu kadar dar bir zaman diliminde ulaşılabilecek maksimum linguistik seviye, basit ve kalıplaşmış selamlaşma ifadelerinden, sınırlı bir hayatta kalma sözlüğünden öteye kesinlikle geçemeyecektir. Bu öğrenti de birkaç yıl içerisinde üç-beş kelimelik bir meze olarak hafızasında yer alacaktır. Çünkü sonuçta pedagojik bir dil edinimi olmayacak, yalnızca geçici bir kulak aşinalığı olacaktır.

Bu programın dil açısından hiçbir mucize yaratamayacağı ve sahadaki çocukların bile dilden koptuğu bilimsel olarak bu kadar netken, neden tüm masraflar Kremlin’in Grozni’deki işbirlikçi rejimi, yani dolaylı olarak Rusya tarafından karşılanıyor? İşte asıl sorgulanması gereken bu siyasi tezgahtır. Mevcut Rus destekli yönetim, uluslararası arenadaki izolasyon politikasını kırmak ve kendi siyasi anlatısını meşrulaştırmak için ciddi bir halkla ilişkiler arayışı içindedir. Bu noktada, iki haftalık süre bir dil öğretim periyodu olarak değil, genç ve esnek dimağların algı yönetimini hedefleyen bir “siyasi enstrümantasyon” penceresi olarak işlev görecektir.  Bu tür projelerin asıl hedefi dilsel yetkinlik kazandırmak değildir, zaten organizasyonu düzenleyenlerin böyle bir kaygısı ya da istediği de yoktur. Tam tersine amaçları dış dünyadan gelen genç katılımcıları kısa sürede büyüleyici ve filtrelenmiş bir gerçeklikle sarmalayarak onları birer “sosyal medya aktörü” haline getirmektir. Katılımcı gençler, bölgenin yapısal sorunlarından, okullardaki Ruslaştırma politikalarından, öğrenim alanlarından ve siyasi gerçeklerinden izole edilmiş steril gezi rotalarında ağırlanarak, geri dönüşlerinde kendi dijital mecralarında rejimin gönüllü propagandasını yapacak birer içerik üreticisine dönüştürülmek istenmektedir. Dil eğitimi kisvesi altında yürütülen bu operasyon, gençlerin ve ailelerin temiz niyetlerini ve kültürel aidiyet arayışlarını, mevcut Rus yanlısı anlatıyı tahkim etmek adına dijital birer araca indirgemeyi amaçlamaktadır.

Son söz olarak, kendi okullarında haftalık ders saatlerini kuşa çeviren ve halkını Rusça kullanmaya mecbur bırakan bir rejimin dışarıdan gelen gençlere dil öğreteceği iddiası bilimsel olarak temelsizdir. İşgal altındaki Çeçenya’daki mevcut Rus destekli idarenin genç dimağları hedef alan bu hamlesi, pedagojik bir vizyonun değil, dijital çağın getirdiği yeni nesil bir etki ajanlığı ve algı yönetimi stratejisinin ürünüdür. Bu rejime ve bu rejimin sunacağı maddi imkanların Çeçenceyi kurtarabileceğine ve dahası diasporadaki dil sorununun bu ve benzeri seyahatlar ile çözülebileceğini düşünenler ya ağır bir gaflet içindedir ya da bu tezgaha bilerek ortak olmaktadır.

Daud S.