Hüseyin Altunbay’ın “Çeçen Diasporasının Sınavı: Yöntem mi Sonuç mu?” başlıklı yazısını okuduğumda, aslında bugün Çeçen diasporasının tartışması gereken çok daha derin bir meselenin etrafında dolaştığımızı düşündüm.

Meseleyi “Anavatanla temas kuralım mı, kurmayalım mı?” noktasına sıkıştırmak, bana göre tartışmanın özünü ıskalamaktır.

Çünkü Çeçen diasporasının anavatanla bağ kurması yeni ortaya çıkmış bir mesele değildir. Sürgünden bu yana hafızamızın bir yerinde hep duran bir yaradır anavatan. 1990’larda Dudayev döneminde yeniden güçlenen ilişkiler, Türkiye’ye gelen öğrenciler, savaş yıllarında kurulan dayanışma ağları, aile bağları, evlilikler, ticari ilişkiler ve bugün hâlâ devam eden bireysel temaslar bunun en açık göstergesidir.

Dolayısıyla kimsenin Çeçen diasporasına “anavatanınızla ilişkinizi kesin” demesine gerek yoktur. Böyle bir çağrı zaten toplumun gerçekliğiyle bağdaşmaz.

Asıl soru şudur:

Anavatanla ilişki kurarken kiminle ilişki kuruyoruz?

Bir halkla mı?

Bir devlet aygıtıyla mı?

Bir yönetimle mi?

Yoksa bir yönetimin siyasi ve ekonomik imkânlarını kullanarak diasporanın kendi bağımsız iradesini yavaş yavaş o yönetimin sınırları içine mi taşıyoruz?

İşte bence asıl sınav burada başlıyor.

Jineps’in geçmişte yayımladığı yazılara baktığımızda bu tartışmanın aslında yeni olmadığını görüyoruz. 2010 yılında yayımlanan “Kamuoyuna Duyuru”da Türkiye Çeçen diasporasından gelen açıklamada Kadirov yönetimi açık biçimde Rusya’nın oluşturduğu bir yapı olarak eleştirilmişti. 2016’da yayımlanan başka bir diaspora açıklamasında ise diasporanın, 150 yılı aşan bir ayrılığa rağmen Çeçen halkının ve anavatanın geleceği hakkında söz söyleme hakkına sahip olduğu özellikle vurgulanıyordu.

Bu iki metin arasında çok önemli bir ortak damar var:

Diaspora yalnızca folklorik bir topluluk değildir.

Diaspora, anavatanın kaderiyle ilgili söz söyleme hakkına sahip tarihsel bir topluluktur.

Fakat tam da bu nedenle diasporanın kendi bağımsız iradesini koruması gerekir.

Bugün bazı çevrelerin yaptığı tartışmada beni rahatsız eden nokta, “temas” kavramının neredeyse kutsallaştırılmasıdır. Sanki temas kurmak başlı başına bir başarı, temas kurmamak ise anavatana sırt çevirmekmiş gibi bir denklem kuruluyor.

Oysa siyasette yalnızca sonuçlara bakılmaz.

Yönteme de bakılır.

Hatta bazen yöntemin kendisi sonuçtan daha önemlidir.

Çünkü yanlış yöntemle elde edilen doğru sonuç, bir süre sonra başka bir bağımlılığın kapısını açabilir.

Bir kurumun anavatanı ziyaret etmesi elbette kötü değildir.

Çocukların, gençlerin, ailelerin memlekete gitmesi elbette kötü değildir.

Kültürel faaliyetler, dil çalışmaları, akademik ilişkiler, ticaret, sanat ve insanî temaslar elbette desteklenmelidir.

Fakat bütün bunlar hangi ekonomik ve siyasi ilişkinin içerisinde gerçekleşiyor?

Eğer bir diaspora kurumu kendi faaliyetlerini bağımsız kaynaklarıyla sürdüremiyor ve giderek bir yönetimin mali olanaklarına bağımlı hale geliyorsa, mesele artık yalnızca “yardım” değildir.

Maddi destek, zamanla siyasal bir ilişki yaratır.

Siyasal ilişki ise zamanla sessizlik üretebilir.

Bugün eleştirdiğiniz bir konuda yarın susmanız gerekebilir.

Dün savunduğunuz bir mağdurun hakkını bugün görmezden gelebilirsiniz.

Çünkü insan bazen aldığı paranın karşılığında yalnızca bir teşekkür borçlanmaz; farkında olmadan kendi sözünün sınırlarını da satın alır.

Benim asıl itirazım tam burada.

Anavatanla ilişkiye değil.

Bağımlı ilişkiye.

Çeçen diasporası anavatanıyla elbette ilişki kurmalıdır. Hatta daha fazla ilişki kurmalıdır. Fakat bu ilişkinin merkezinde bir yönetim değil, halk olmalıdır.

Çeçenistan bizim için yalnızca bugünkü iktidar değildir.

Çeçenistan, sürgünden önceki hafızamızdır.

Dağlarımızdır.

Köylerimizdir.

Mezarlarımızdır.

Dilimizdir.

Ailelerimizin hikâyeleridir.

Dudayev’in, Maskhadov’un dönemlerinin tartışmalarıyla sınırlı olmayan uzun bir tarihtir.

Ve bugün Çeçenistan’da yaşayan insanlar da yalnızca mevcut yönetimin vatandaşları değildir; onlar bizim halkımızın yaşayan parçasıdır.

Bu ayrımı yapmadığımız zaman büyük bir hata yaparız.

Bir yönetim ile bir halkı birbirine eşitlemeye başladığımız anda, halkın yaşadığı gerçek sorunları görme kabiliyetimizi de kaybederiz.

Jineps’in son yıllardaki yayınlarında Çeçenistan’daki siyasal yapı, savaşların yarattığı travmalar ve Kadirov yönetiminin Rusya ile ilişkisi konusunda farklı haber ve değerlendirmeler yayımlandı. Örneğin 2023’te yayımlanan bir değerlendirme, Çeçenya’nın savaş sonrası ekonomik modelinin federal merkezden gelen kaynaklara dayandığına dikkat çekiyordu. Aynı yıl yayımlanan başka bir söyleşide ise Çeçenya’daki savaş deneyimi ile Ukrayna savaşı arasındaki paralellikler ve Kadirov yönetiminin konumu tartışılıyordu.

O halde bugün sormamız gereken soru çok basit:

Anavatanla bağ kurmak mı, kurmamak mı?

Hayır.

Anavatanla nasıl bağ kuracağız?

Bence Çeçen diasporasının asıl sınavı budur.

Çünkü diaspora zaten anavatanını bırakmadı.

Bırakmayacak da.

Bir insanın memleketine olan sevgisini bir yönetimin siyasi programına bağlamak, anavatan sevgisini küçültmektir.

Bizim memleket sevgimiz herhangi bir hükümetin bütçesine muhtaç değildir.

Bir yönetim bugün vardır, yarın değişir.

Ama halk kalır.

Dil kalır.

Mezarlar kalır.

Hafıza kalır.

Ve diaspora kalır.

Bu nedenle diasporanın ekonomik bağımsızlığı yalnızca mali bir mesele değildir; aynı zamanda siyasal bağımsızlığın temelidir.

Kendi parasını üretemeyen kurum, bir süre sonra kendi sözünü de üretemez.

Kendi faaliyetlerini bağımsız biçimde finanse edemeyen yapı, bir süre sonra kimin yanında konuşacağını, kimin karşısında susacağını hesaplamak zorunda kalabilir.

Bu nedenle “yardım aldık, ne var bunda?” sorusu bana yeterli gelmiyor.

Asıl soru şudur:

Yardımın karşılığında neyi kaybediyoruz?

Çünkü bazen para kazanırken sözümüzü kaybederiz.

Bazen bir kapı açılırken başka bir kapı kapanır.

Bazen çok güzel bir fotoğraf karesinde görünürüz ama o fotoğrafın dışında kalan insanların acısını görmezden gelmeye başlarız.

İşte diasporanın sınavı burada başlıyor.

Yakın tarihimizde yaşanan savaşları, sürgünleri, kayıpları ve mağduriyetleri hatırlamak kolaydır. Çünkü bunların üzerinden yıllar geçmiştir. Anma günlerinde herkes aynı acının etrafında birleşebilir.

Fakat henüz yaşayan insanların mağduriyetleri söz konusu olduğunda aynı cesareti gösterebilmek daha zordur.

Çünkü yaşayanların acısı siyasal olarak hâlâ risklidir.

Bugün bir insanın başına gelen haksızlığı söylemek, yarım asır önce yaşanmış bir trajediyi anmaktan daha zor olabilir.

İşte gerçek vicdan burada sınanır.

Benim için tutarlılık tam da budur.

Dün sürgünü konuşuyorsam bugün de savaşı konuşabilmeliyim.

Dün Rusya’nın Çeçen halkına yaptığı zulmü anlatıyorsam bugün başka bir aktörün yaptığı haksızlık karşısında da susmamalıyım.

Dün halkın iradesini savunuyorsam bugün de halkın iradesini savunmalıyım.

Dün siyasi cinayetleri eleştiriyorsam bugün de siyasi cinayetleri eleştirmeliyim.

Ve bunu kim yaparsa yapsın söyleyebilmeliyim.

Çünkü ilke, taraftarlık değildir.

İlke, kendi tarafının yanlışına da “yanlış” diyebilmektir.

Bu nedenle diasporanın önündeki mesele aslında “birleşmek veya bölünmek” de değildir.

Bana göre asıl mesele, nasıl bir birlik istediğimizdir.

Kendi içerisinde farklı düşünenleri susturan bir birlik mi?

Yoksa farklı görüşleri taşıyabilecek kadar güçlü bir birlik mi?

Bir yönetimin etrafında kenetlenen bir diaspora mı?

Yoksa kendi halkının tarihsel çıkarları etrafında birleşen bağımsız bir diaspora mı?

Bunlar aynı şey değildir.

Gerçek birlik, farklı düşünenlerin susturulmasıyla değil, farklılıkların ortak bir ilkesel zeminde yaşayabilmesiyle kurulur.

Jineps’te yıllardır tartışılan diaspora örgütlenmesi meselesinin de bence özü budur. Geçmişte Kafkas diasporasının örgütsel dağınıklığı, kurumlar arasındaki kopukluk ve ortak hareket etme zayıflığı eleştirilirken; aynı zamanda anavatanla ilişkilerin sağlıklı bir zeminde kurulmasının gerekliliği de vurgulandı.

Dolayısıyla bugün ihtiyacımız olan şey daha fazla temas değil sadece.

Daha bağımsız temas.

Daha fazla ziyaret değil sadece.

Daha şeffaf ilişki.

Daha fazla maddi destek değil.

Daha bağımsız kaynak.

Daha fazla fotoğraf değil.

Daha fazla özgür söz.

Çeçen diasporasının büyüklüğü yalnızca kaç derneğimiz olduğuyla ölçülmemeli.

Asıl gücümüz, gerektiğinde kimsenin parasına, makamına, siyasi desteğine ihtiyaç duymadan kendi sözümüzü söyleyebilmemizdir.

Çünkü diaspora bir yönetimin uzantısı değil, halkın hafızasıdır.

Ve hafıza kiralanamaz.

Anavatanla bağlarımızı koparmayalım.

Tam tersine, daha güçlü kuralım.

Ama bu bağları hiçbir siyasi yapının gölgesinde kurmayalım.

Çocuklarımız memlekete gitsin.

Gençlerimiz anadilini öğrensin.

Aileler birbirine kavuşsun.

Ticaret yapılsın.

Sanat ve kültür gelişsin.

Bilim insanlarımız ortak çalışmalar yapsın.

Fakat diaspora gerektiğinde şunu da söyleyebilsin:

“Bu yanlıştır.”

“Bu haksızlıktır.”

“Bu halkın iradesi değildir.”

“Bu yöntem bizim değerlerimizle bağdaşmaz.”

İşte o zaman gerçekten özgür bir diaspora oluruz.

Çünkü benim anavatan sevgim, herhangi bir yönetime duyduğum bağlılıktan daha büyüktür.

Benim için Çeçenistan bir yönetim binasından ibaret değildir.

Çeçenistan, sürgünde ölen dedemin taşıdığı hafızadır.

Çeçenistan, yıllarca dönmeyi bekleyenlerin rüyasıdır.

Çeçenistan, dilini unutmamaya çalışan çocuğun ağzındaki ilk kelimedir.

Çeçenistan, savaşlarda kaybolanların ardından yakılan ağıttır.

Ve Çeçenistan, bugün hâlâ kendi hayatını kurmaya çalışan halktır.

Bu nedenle anavatanla bağlarımızı hiçbir hükümetin tekeline bırakmayalım.

Çünkü yarın yönetimler değişir.

Ama biz yine orada olacağız.

Yine aynı dağlara bakacağız.

Yine aynı mezarlarda dedelerimizi arayacağız.

Yine çocuklarımıza aynı hikâyeyi anlatacağız.

Ve çocuklarımız bize bir gün şu soruyu soracak:

“Baba, siz o yıllarda ne yaptınız?”

İşte o gün vereceğimiz cevabı bugünden hazırlıyoruz.

Benim cevabımın şu olmasını isterim:

“Anavatanımızdan vazgeçmedik. Ama onu yönetenlerin gölgesine de sığınmadık. Halkımızla bağımızı koruduk, yanlış gördüğümüz yerde susturulmadık, kendi sözümüzü kendimiz söyledik ve ne pahasına olursa olsun vicdanımızı satmadık.”

Bence Çeçen diasporasının gerçek sınavı tam olarak budur.

Mesele anavatanla temas kurup kurmamak değildir. Mesele, anavatanla ilişki kurarken kendi irademizi, vicdanımızı ve bağımsızlığımızı kaybedip kaybetmeyeceğimizdir.

Çünkü sonuç kadar yöntem de önemlidir.

Ve bazen insanı tarihte yaşatacak olan, ulaştığı sonuç değil; o sonuca giderken hangi yoldan yürüdüğüdür.

27.08.2026

Selçuk Polat

Facebook